Il monster guerra è vegnì ordinari pir cun il cumenzament da la cultivaziun dad ers e l’allevament da muvel. En l’Europa era quai avant radund 7’000 onns. Archeologs chattan dapi quest temp fossas communablas cun entiras cuminanzas mazzadas, di il biolog d'evoluziun Carel van Schaik en Vita e cretta.
Guerra è in scandal.
Emprims carstgauns èn vegnids mazzads cun guaffens. Pir cura che la guerra è vegnida ordinaria hai dà squitsch d’innovaziun en tecnologia dad armas. Quai ha manà al svilup dad armas spezialas be per mazzar carstgauns. «Cugns a pugn (Faustkeile) èn 1,5 milliuns onns restads bunamain tuttina», di l'istoricher Kai Michel. «Quai vul dir, che durant tut quest temp na devi nagin squitsch d’innovaziun d’inventar meglras armas.»
Chatschadras e rimnaders nomads èn mobils ed han cun quai be paucs uffants. Cun l’invenziun da l’agricultura ed en consequenza cun il sa chasar creschan ils problems. Guerra è be in da quels. Quels problems sveglian in grond squitsch d’innovaziun.
Sch’ins vesa guerra sco motor per innovaziun, lura pon ins vesair guerra er positiv, dentant pir cura ch’ella è passada.
Innovaziun è naschida perquai ch’i ha dà guerras. «L’archeologia e l’istorgia mussan claramain: tgi ch’ha las meglras armas gudogna,» di Carel van Schaik en Vita e cretta. Ma tge che l’archeologia mussa er: tgira. Ins ha chattà ossa da persunas ch’eran limitadas en lur moviment e na pudevan betg nutrir sasezzas. Las plajas eran guaridas e la persuna ha survivì. Sche quellas persunas n’avessan betg survegnì agid, n’avessan ellas betg survivì.
Guerra è in’invenziun e nus avain er la pussaivladad d’inventar pasch.
Uschespert che guerra è en il mund, n’è ella strusch pli d’eliminar. Ins vesa en il decurs dal temp, ch’ils umans han empruvà da sviluppar strategias co evitar guerra, per exempel cun far allianzas.