Siglir tar il cuntegn

Header

audio
Ils 8 da matg 1945
Or da Marella dals 01.05.2020.
laschar ir. Durada: 41:14 minutas.
cuntegn

Marella «Ils 8 da matg 1945 en Grischun»

Il victory-day è il di da la victoria dals alliads sur da la Germania dals nazis. Cun la capitulaziun da la Wehrmacht tudestga è a fin la Segunda Guerra mundiala en Europa. En Grischun è ils 8 da matg 1945 er stà in di sco blers auters, cun ina normalitad dalunsch dals champs da guerra.

Ils 8 da mai 1945 è in mardi da primavaira serain. Igl è vegnì chaud. En las muntognas è anc la naiv, ch'era crudada l'emna passada. Igl aveva dà anc ina notg cun temperaturas sut nulla.

Da viver en temp da guerra è la realitad che dominescha in mintgadi - er per las Grischunas ed ils Grischuns e quai dapi 5 onns, 8 mais e 7 dis. Pli ch'ina giada era la guerra avanzada fin davant porta, spetgava la Svizra da vegnir assaglida proximamain ed aveva lura puspè tschessà il privel da guerra acut. Tar il mintgadi da quella giada tutgavan da tuttas sorts temas, ch'èn ids en emblidanza.

La guerra è a fin - e tuttina betg

Textbox aufklappenTextbox zuklappen
Il cunfin svizer a Vinadi, en Engiadina.
Legenda:Keystone

La fin bramada da la segunda guerra mundiala n'era betg ina surpraisa. Ella era s'annunziada cun da tutta sorts svilups. Di per di mussan las gasettas las chartas da fronts dals cumbats, co ch'ils alliads conquistan kilometer per kilometer e pajais per pajais quai ch'il reschim naziunalsocialistic aveva rubà ensemen. Il «Drittes Reich», ch'aveva surtratg cun sia strategia militara e sias visiuns barbaricas il mund europeic, era per ir en muschnas.

Ils gronds nazis spareschan. En la mort, la fugia, la praschun u en autras identitads e millis e millis puspè enavos en la societad danunder ch'els eran vegnids. Hitler aveva sa prendì la vita ils 30 d'avrigl en in bunker a Berlin, fertant che l'armada russa era per rapinar sia chapitala. Mo in di avant, als 29 d'avrigl, era vegnì sajettà il dictatur faschist, Benito Mussolini, mo intgins kilometers dador il Grischun, al Lai da Como.

Da l'autra vart fruntan ils alliads sin il cunfin svizzer. En Val Müstair èn arrivads ils tancs americans il di avant la mastralia al cunfin. Ils set da matg han ils jauers fatg festa cun els. A Martina èn ils Americans vegnids en da l'Austria e sur la punt. Intgins han perfin bitschà quel di la terra svizra.

La guerra è a fin, e tuttina resta ella anc per lung temp. Cun muschnas, miseria e destrucziun en l'existenza materiala, cun sias barbarias e las experientschas da tema e stgarsezza en ils chaus e las olmas da la glieud – er en Grischun. Il raziunament da vivondas, savun, ieli e palpiri cuntinuava. Ils umens avevan anc da restar al cunfin. A l'orizont cumparava pervi da la discordia tranter ils alliads cun ils Stadis Unids, la Gronda Bretagna e la Frantscha dad ina e la Russia da l'autra vart gia la tema dad ina nova guerra. La «Guerra fraida», che vegn ad occupar il mund durant ils proxims decennis, era semnada.

Schuldads polacs en servetsch per il Grischun

En divers lieus dal Grischun èn internats polacs vid la lavur. Els mettan tartuffels tenor il plan Wahlen. Là uschenumnada «Anbauschlacht» duai preservar la Svizra da fominas cun producir nua ch'i va granezza e verdura. La persvasiun è che nutriment vegetal procura per dapli calorias sco quai ch'igl è pussaivel da gudagnar tras charn.

Tren cun internats che parta vers la patria.
Legenda: Return en patria suenter la fin da la guerra – millis dals internats polacs èn returnads en Pologna, 316 dad els han maridà dunnas svizras. Keystone

Ils Polacs, che faschevan part da l'armada franzosa, eran fugids il zercladur 1940 da la Wehrmacht tudestga en Svizra. Tenor la cunvegna da Haag èn els vegnids internats enfin e mess en champs d'internaziun sparpagliads en tut la Svizra. Tranter 1'200 fin 2'000 umens eran en Grischun e gidavan tar lavurs dal mintgadi. Tar lur ierta la pli enconuschenta tutgan las vias, ch'ils Polacs han gidà da construir.

Massas da fugitivs arrivan di per di en Engiadina

Vers la fin da la guerra decida il Cussegl federal da serrar ils cunfins en l'ost da la Svizra. Be paucs dazis restan avert, uschia er quel giusum l'Engiadina, a Martina. A Scuol surpiglia l'armada la chasa da scola per pudair dar suttetg a las tschientinas che vegnan durant ina fasa, che dura intginas emnas. I vegnan famiglias, vegls, dunnas en speranza, uffants, civilists, militarists, diplomats, persunas da tut gener.

Fotografias e notizias.
Legenda: Ils fugitivs a'l cunfin svizer en Engiadina, a Martina e Vinadi – l'appuntà Erwin Gruber aveva documentà intgins dis lur arriv. Archiv chantunal dal Grischun / fotografia Isabelle Jaeger

Il appuntà Erwin Gruber nota durant intgins dis, quants che vegnan. Uschia dumbra el en in di 662 fugitivs. A Scuol inscuntra ina gruppa da dunnas entaifer paucs dis duas varts da la guerra dil tuttafatg differentas, schuldada d'elita da la SS cun salid hitlerian, e survivents dals champs da concentraziun da Mauthausen ed Auschwitz.

Attentader gidieu en praschun a Cuira

Dapi nos onns sezza a Cuira en il Sennhof in praschuner, ch'aveva ravgentà il 1936 l'entira partida naziunalsocialistica enfin si tar Adolf Hitler. Il giuven student da medicina era vegnì sentenzià per avair assassinà a Tavau il pli aut nazi en Svizra. IL «Landesgruppenleiter» da la NSDAP, Wilhelm Gustloff. La propaganda nazistica ha stilisà suenter l'um grobulan e betg propi perdert a l'emprim vair martir per sia chaussa.

Portrait Frankfurter.
Legenda: David Frankfurter en il process a Cuira – 5 dis dura il process, dal qual che Hitler persunalmain sa lascha infurmar stretgamain. archiv RTR

Tavau era creschì dapi il temp tranter las guerras mundialas ad in veritabel gnieu nazistic cun atgna ambassada tudestga. Anc il medem di ch'il alliads han annunzià la fin da la guerra, als 8 da matg, ha il cussegl federal decidì en sia seduta da sbandir ils nazis, lur collavuraturs ed anc divers auters tudestgs – sulet dal Grischun èn pertutgads 11 tudestgs, tschintg dad els cun famiglia.

100 grams tschigulatta - al mais

Pertutgant las vivondas aveva la Svizra emprendì per la segunda guerra mundiala dals sbagls durant l'emprima guerra. Per savair nutrir la populaziun n'aveva la Svizra betg be il Plan Wahlen ma er in sistem fitg precis e structurà da cartas da raziunament.

Maun vegl che tegna carta cun cupons.
Legenda: Da la necessitad quotidiana al document istoric – anc oz dattan ils cupons perdetga dal raziunament pervi da la segunda guerra mundiala. RTR

En Grischun sco er en Svizra na saveva ins betg cumprar quai ch'ins vuleva, ma be quai ch'ins dastgava. Da mangiativas e savun, sur charvun e laina fin a chalzers era raziunà tut es raziunà. Ina persuna creschida ha per exempel il dregt da cumprar 4 ovs, in mez kilo chaschiel, var 850 grams charn e 100 grams tschigulatta – al mais, bain encletg.

video
Balser Fried sa regorda da la Segunda Guerra mundiala
Or da Telesguard dals 06.05.2020.
laschar ir

RTR Marella 09:00