Bler chant e musica - Il temp d’advent en il Tirol dal Sid – ina tradiziun enorm ritga

Musicant, cumponist, dirigent e president ubain «Obmann» dal Südtiroler Volksmusikverein. El è er magister da musica tar diversas scolas, manader da curs da perfecziunament ed enconuschider dal chant e da la musica en il Tirol dal Sid.

Chantadur, manader da la gruppa da saut locala – e schurnalist da musica cun ina atgna emissiun tar la RAI dal Tirol da Sid: «Meine Volksmusik». Avant sia pensiun è el stà manader da scola.

Anteriur raverenda e manader dal chor da baselgia. El è er in grond enconuschider da l’istorgia e da la cultura da la Val Müstair. El ha publitgà divers cudeschs davart il chant religius, ed artitgels en il Chalender ladin. En las ediziuns dal 1995 fin 2005 descriva el minuziusamain quest svilup en ses artitgels «L'istorgia dal chant rumantsch da baselgia».

Roratemesse: Las messas da rorate èn cults divins che vegnan celebrads durant il temp d’advent, savens la damaun baud u la saira, bleras giadas mo cun glisch da chandailas. Questas messas han lieu tenor ils pleds inizials dal vers d’avertura «Rorate, caeli, desuper», per regla tranter ils 17 ed ils 24 da december. Ellas èn ina messa votiva en onur da Nossadunna, Maria, e simboliseschan il spetgar sin la glisch che Cristus porta.

Weisenblasen: Quai è ina tradiziun viva, enragischada profundamain en la cultura e l’istorgia da la regiun alpina. Schebain che ses origins èn lunsch enavos, ha ella survegnì pir en ils onns 1970 sia furma actuala. Ella è sa sviluppada senza plan e reglas fixas ed è daventada ina categoria autonoma da la musica populara che sa distingua tras sia concisadad e sia profunditad emoziunala. I vegn sunà en gruppas pitschnas: chanzuns popularas cun instruments da flad. La structura modesta cun frasas dal chant popular vegn uschia transmessa dals instruments, i dat in’atmosfera particulara da quietezza e contemplaziun.

Saitenmusik: In gener fitg popular en la Bavaria, en il Tirol ed en il Tirol dal Sid èn las musicas cun instruments da corda: cun ghitarra, arpa, arpet, violina ubain citra. Savens èn quai era furmaziuns cun participaziun da tut la famiglia.

Dreigesang/Viergesang: Il «chant da trais» e da quatter è la denominaziun per ina furmaziun da pliras vuschs en la musica vocala. Quai po esser ina chanzun da trais vuschs (ubain quatter) ed er la gruppa da chant che consista da trais (quatter) persunas. Caracteristic è era che las vuschs han darar in engaschament communabel, mabain ch’i vegn cuntanschì – cun agid d’acziuns successivas – in svilup sonor ed in augment plaun a plaun.

Jon Martin: Johannes Martinus (rumantsch Jon Martin; naschì 1644 a Ramosch; mort 1733) era in teolog engiadinais refurmà, poet, translatur e rimnader da chanzuns dal temp baroc. El discurriva e scriveva en l’idiom vallader. Suenter ses studi da teologia refurmada è el stà engaschà l’emprim dus onns sco reverenda a Sent, lura a partir dal 1668 fin a sia mort en ses lieu nativ a Ramosch. El ha lavurà sco translatur sper sia funcziun parochiala, tranter auter ha el translatà ina Bibla en vallader (1679). Enconuschenta è vegnida surtut sia collecziun da chanzuns spiritualas da l’onn 1684 sut il titel Filomela.