Tge han ins emprendì? En il parc naziunal Kibale ad Uganda ha in team da perscrutaders persequità ina da las pli grondas gruppas da schimpans ch'è enconuschenta a nus durant 30 onns. L'uschenumnada gruppa Ngogo dumbrava da temp a temp bunamain 200 animals.
Tge ch'ils perscrutaders han documentà durant quest temp è unic: La gruppa è sa spartida en dus champs ch'èn daventadas inimis – ed ils animals ch'eran ina giada cumpogns han cumenzà a mazzar in l'auter. Il studi è cumparì en il magazin scientific «Science».
Pertge fan las schimgias guerra? La gruppa Ngogo era nunusità gronda. Aifer la gruppa eran sa furmadas cliccas, amicizias ed ierarchias – quai che n'è betg extraordinari per schimpans, decleran ils perscrutaders. Ma cura che plirs animals èn morts il 2014 ed in nov alfa ha lura surpiglià il 2015 il commando, è il sistem social destabilisà e la gruppa è sa spartida en ils dus champs: la «gruppa vest» e la «gruppa centrala».
Extraordinari saja dentant, quai ch'è suenter capità: las duas novas gruppas han cumenzà a cumbatter in l'auter.
Co guarda questa «guerra» dals schimpans ora? A partir dal 2016 han ils schimpans masculins da la «gruppa vest» cumenzà a far patruglia en ses territori communabel – ma sistematicamain en direcziun da la «gruppa centrala». Quai ch'era ina giada il center d'in territori spartì è uss daventà in cunfin.
Dapi che las duas gruppas èn sa spartidas definitivamain il 2018 hai adina puspè dà attatgas coordinadas: almain set dals mastgels creschids èn vegnids mazzads e vitiers almain 14 animals giuvens. «Quai ha activà ina spirala da violenza che cuzza ussa gia dapi set onns», di il perscrutader da primats, Klaus Zuberbühler, che fa retschertgas davart ils schimpans en l'Uganda ed è professur a l'universitad da Neuchâtel.
Pertge mazzan ils schimpans? Sche schimpans enconuschan insatge sco vendetga na possian ins betg dir cun tschertezza, manegia il perscrutader. Cler saja dentant: els n'emblidan betg. «Sch'in vegn mazzà èn ils animals immediat pronts d'escalar la situation la proxima giada ch'i sa cruschan», di Zuberbühler.
En pli mussa il studi, ch'ils animals attatgan cun intenziun anteriurs cumpogns – pia animals, cun ils quals ch'els han vivì, mangià e patruglià plirs onns ensemen. Inimis sajan els pia sulettamain perquai ch'i tutgan da nov tar ina differenta gruppa e betg perquai ch'i fissan esters in a l'auter.
Tge muntada ha quest studi? «Quest fenomen è enconuschent, ma pir ussa propi documentà sistematicamain», declera il primatolog Klaus Zuberbühler. Special significant: la violenza tranter ils animals è sa sviluppada senza ch'igl avess dà differenzas etnicas, religiusas u ideologicas – tut facturs che vegnan gugent numnà sco motivs per conflicts tar umans.
La situaziun tar las schimgias mussa ussa dentant, ch'i tanscha gia sche las relaziuns socialas sa midan, per sparter ina cuminanza. Quai metta en dumonda ils models d'interpretaziun che vegnan normalmain utilisads per declerar conflicts umans.
Tge pudain nus emprender? «Schimpans èn ils animals ch'èn il pli sumegliants a nus umans sin quest planet», di Zuberbühler, che persequitescha sez savens ils primats. «Jau tschif mintga giada in zic tema, cura ch'jau ves quant datiers a l'uman che quai vesa tut ora.» Tut quai che nus emprendain davart lur cumportament saja perquai central – era per chapir, daco che umans fan quai ch'els fan. «Nus avain er ina part dal material genetic dals primats en nus.» La differenza decisiva tranter nus ed ils schimpans: ils umans pon chapir il sa cuntegnair e pon far frunt a quel grazia a la lingua ed a la diplomazia. «Nus pudessan – ma na faschain betg», commentescha Zuberbühler la situaziun politica actuala sin quest mund.