L'istorgia da las mesiraziuns d'ozon en Grischun n'ha betg cumenzà cun scienza mabain cun sanadad. L'entschatta dal 20avel tschientaner èn blers pazients e pazientas da l'Europa vegnids a Tavau ed Arosa per guarir da la malsogna tuberculosa.
Ils medis sajan stads persvadids che la bun'aria en las muntognas e la glisch dal sulegl haja in effect curativ. Uschia è creschì il interess vi da la glisch, pia vi dals radis ultraviolets (UV).
L'emprim pass ha lura fatg il fisicher tudestg Paul Götz il 1926. El è vegnì en Grischun perquai ch'el ha sez gì tuberculosa. Alura ha el installà divers instruments sin ses tetg da chasa per chapir l'influenza dal sulegl sin la sanadad. Uschia è naschida l'emprima staziun da mesiraziun.
Quai è stada ina prestaziun maximala en la scienza. Cunzunt era perquai ch'ins dovra questa maniera da mesirar anc oz.
Conclusiuns da la scienza per la politica e per l'umanitad
Per Tom Peter, professur emerità da l'ETH vesa ozon sco ina masdira miraculusa. Sco fisicher declerass el quai dentant uschia: Igl è in molecul da trais atoms d'oxigen che vegn dividì, sch'el vegn tutgà d'in radi da glisch – tragutta dentant era ils radis ultraviolets. Ma da declerar il scopo da la stresa d'ozon va era pli simpel...
Sche jau emplenesch ina buttiglia cun ozon ed emprov da far passar radiaziun da UV, alura na vegn ora nagut da l'autra vart. Sche jau emplenesch la buttiglia dentant cun aria normala alura vegn ora il UV da l'autra vart.
Numerus scienziads da tut il mund han cun l'ir dals onns lavurà vi da las mesiraziuns d'ozon – per lung temp ad Arosa e dapi tschintg onns a Tavau. Cun derasar la savida davart l'impurtanza da la stresa d'ozon ha quai era realisà la politica e per exempel fatg il protocol da Montreal.
In contract cun blers stadis che scumonda da duvrar product cun substanzas nuschaivlas. Quai eran tranter auter deos, climatisaziuns e frestgeras cun questas chemicalias. Ch'igl ha dà quests scumonds saja stà enorm important, suttastritga Johannes Staehelin.
Nus savain che sche nus n'avessan betg reducì las substanzas nuschaivlas alura fiss la stresa d'ozon uss schon fitg donnegiada. Ed en 20/30/40 onns na pudessan nus betg pli ir ord chasa senza che nossa pel fiss cuvrida.
La destrucziun da la stresa d'ozon saja fermada. Ma enfin che la fora d'ozon è puspè serrada dovri anc pazienza. Tenor Tom Peter mussan las calculaziuns actualas che questa fora sa serra en 30 onns. Ma quai saja ferm dependent dal midament da clima.
-
Bild 1 von 3. Sur Tavau en l'observatori fisical e meteorologic ha gì lieu in referat tar ils 100 onns mesiraziun d'ozon. Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 3. Las mesiraziuns d'ozon èn dapi il 2021 a Tavau en l'observatori. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 3 von 3. Tut ils instruments han fatg midada d'Arosa a Tavau. Bildquelle: Keystone.