Ch'i na saja insumma betg stada ina simpla decisiun, raquintan tant Carla Benderer (60) da la furnaria Benderer sco er Not (63) e Simone Clalüna (55) da la furnaria Clalüna.
«Questa decisiun ans fa fitg mal il cor. Cunzunt perquai che nus na lain en sa sez betg finir uschia. Nus avain in affar che funcziunescha bain e che gira, ma a nus manca simplamain in successur», decleran Not e Simone Clalüna in zic intscherts da lur situaziun. Pli determinada tuna quai en la furnaria Carla Benderer: «Dad ina vart sun jau levgiada ch'i va ussa vers la fin, da tschella vart è quai er in zic putgà. Da stuair esser quella che sto prender la decisiun da serrar ina furnaria cun ina uschè lunga istorgia, è ina chaussa fitg greva per mai.»
Duas eras van a fin
Tant la furnaria Benderer sco er la furnaria Clalüna èn affars da lunga tradiziun. La furnaria Benderer exista gia dapi il 1937. Ella vegn ussa manada gia en terza generaziun e dat lavur ad en tut 16 emploiads, a Sent ed a Scuol. La furnaria Clalüna percunter è in zic pli pitschna, è vegnida fundada il 1991 ed exista actualmain ord precis in furner ed ina vendidra, Not e Simone Clalüna.
«Fin avant in mez onn avevan nus avert adina 7 dis l'emna durant la stagiun. Cun quai che nus na rivain simplamain betg pli suenter cun la producziun, vain nus ussa stuì reducir las uras d'avertura», declaran ils Clalünas agiuntond ch'en lur cas manca oravant tut ina maun dapli en la producziun per pudair insumma trair in zic il flad tranteren. «Nus pudessan en sasez far anc bler dapli. Sche nus avessan persunal, pudessan nus schizunt fabritgar ora l'affar, perquai che la dumonda suenter noss products è vairamain qua.»
Davart mancanza da persunal ha er Carla Benderer da raquintar ina massa, ella ch'ha ultra da quai er stuì surviver la mort da ses um e cumproprietari. «L'october da quest onn vegni ussa 3 onns ch'jau hai manà quest affar suletta. Jau na sun betg pli buna da cuntinuar uschia. Ins na chatta simplamain betg persunal qualifitgà, ni en il servetsch, ni en la producziun ed insatgi che vuless surpigliar l'affar pir da dretg betg.»
Ed ina successiun n'è er betg en vista per ils Clalünas: «Sche nus avessan in successur, il meglier cas sco nus, in pèr, lura pudess quest affar ir enavant senza problems sco fin ussa. Ma da chattar gist questa cumbinaziun ideala è ina chaussa nunpussaivla.»
Serradas l'october ed il november
Perquai hai num per tut las duas furnarias, gugent u navidas: serrar las portas. Per Carla Benderer è quest pass gia uffizial e capità. Cun ina carta a sia clientella ha ella numnadamain infurmà da curt che la furnaria Benderer serra sias portas per la fin d'october da quest onn. «Che nus serrain la furnaria era gia daditg cler. Previsa era la serrada il 2027, perquai che lura scada il contract per il local da vendita cun cafè a Scuol.
Quai am displascha, cunzunt er per mes emploiads e per tut mia clientella fidaivla, saja quai a Sent u a Scuol.
Prolungar quest contract n'è mai stà en discussiun, er cur che mes um viveva anc.» E cun quai ch'igl è uss sa dà l'occasiun da surdar la part da Scuol en auters mauns, ha Carla Benderer decidì da chalar cun l'affar gia in zic pli baud. Che mo l'affar cun lieu da producziun a Sent – senza il cafè e lieu da vendita a Scuol – na renda tuttina betg. «Quai am displascha, cunzunt er per mes emploiads e per tut mia clientella fidaivla, saja quai a Sent u a Scuol.»
Questa decisiun ans fa fitg mal il cor. Impustut perquai che nus na lain insè betg finir uschia.
Percunter per la furnaria Clalüna n'è entant anc nagut uffizial, però: «En sa sez era il plan da manar l'affar almain fin a la fin da la pensiun da Not, pia anc fin il 2027, ma sut questas circumstanzas e savend co la stagiun passada è ida, na vulain ni pudain er betg pli da manar enavant quest affar uschia», di Simone Clalüna dond in sguard enavos sin la stagiun difficila e pretensiusa mo en dus. Per ella ed er per ses um è la consequenza uschia pia clera: «Jau sun stà ussa 50 onns furner. Nus lavurain 70 uras e dapli durant l'emna e quai betg mo dapi ier. In enviern sco l'ultim na tegnain nus betg pli ora. Sche nus avain da serrar, lura serrain nus la fin da november da quest onn.»
Or da duas daventa nagina
Uschia perdess Sent gist tut las duas furnarias da vischnanca e quai entaifer mo in mais. Dad evitar questa situaziun na saja betg stà pussaivel, tuna quai en tut dus lieus a moda sumeglianta. Per l'ina saja quai ina pura coincidenza che gist tut dus affars serran lur portas quasi al medem mument e per l'autra sajan els sur onns ed onns er stads concurrents. Quai e las structuras dals dus affars cumplettamain differentas han per consequenza ch'igl è nunpussaivel da tschertgar ina via communabla per pussibilitar ch'almain ina furnaria surviva.
Tut las fadias da chattar ina soluziun èn fin ussa stadas vanas, tant per la furnaria Benderer sco er per la furnaria Clalüna. «Nus avain empruvà dapertut e cun tut ils meds pussaivels da far attent a nossa situaziun. Cun reclamas tras tut la Svizra e tranter auter cun reacziuns dad auters affars ch'an respundì ch'els sajan en la medema situaziun sco nus», declera Not Clalüna in zic demoralisà, faschond attent sin circumstanzas omnipreschentas en tut la branscha.
L'unic che resta medem è il midament
La mancanza da persunal qualifitgà ed il cumbat da pretschs tranter products da qualitad e products fatgs a moda industriala ha numnadamain dà la frida en il passà e vegnan era a dar la frida a bleras ulteriuras furnarias da vischnanca en l'avegnir. Uschia mussan las cifras da commembranza da l'Associaziun svizra dals furners e pastiziers in trend cleramain negativ. Aveva l'associaziun avant 25 onns anc 2539 commembers, è quella cifra sa reducida dal 2024 sin 1260 commembers. Pia svaneschan en media var 50 fin 100 furnarias onn per onn.
In trend che cuntinuescha, er tenor il president da l'Associaziun dals furners e pastiziers da la Svizra Orientala, Roland Räber. Per el cumenza la problematica il mument cura ch'il paun na vegn betg pli fatg sez en chasa u en quest cas, en furnaria. «Jau part dal fatg che durant ils proxims 5 fin 10 onns vegni da far quint che mo anc 800 fin 900 furnarias survivan en Svizra. Entant ch'ins vegn da mantegnair pli facilmain lieus da vendita, è il destin per las furnarias classicas da vischnanca – sco che quai è il cas a Sent – en tut la Svizra il medem.»
Er sche la dumonda suenter products da qualitad para – almain a Sent – anc adina dad esser fitg gronda e la clientella er pronta da pajar per quels, na chatt'ins simplamain nagin che less far questa lavur, gnanc da dir d'emprender ella. Ina situaziun da dilemma. Per ils da Sent e tut la numerusa clientella dad auters lieus, maldisads ils ultims decennis cun la buna savur da pauns frestgs en dus lieus, na resta pia betg bler auter che dad acceptar questa situaziun. Auter che sch'i vess propi anc da capitar in miracul.