La resposta sin la dumonda tge ch'i dovra per far in bun andutgel è la medema. «En emprima lingia buna charn», din ils producents sursilvans dad andutgels che la FMR ha contactà curt avant Nadal. L'andutgel è numnadamain naschì dal num da derivanza sursilvana. Il center da la producziun da l'andutgel sa chatta en la Cadi nua che plirs manaschis da famiglia produceschan andutgels sper ulteriurs products da charn sco liongias da tartuffels, liongias nairas, charn setga, puolpa e bler auter.
Manchentà da proteger
«Il tat ha manchentà da proteger il num andutgel e cura ch'il bab ha vulì far quai era il proceder memia char e memia cumplitgà», di Giusep Lozza. El è il terz Giusep Lozza en l'istorgia da la mazlaria Lozza a Mustér. L'andutgel dals Lozzas ha chattà la via en las butias dal vitg ed è part dal sortiment dals gronds distributurs en il Grischun. Da temp en temp chatt'ins quest andutgel era en divers regals dals grossists svizzers. «L'andutgel è in impurtant product da nossa interpresa», di Giusep Lozza e dat in'egliada sin la maschina da far liongias. «Fin ussa avain nus producì quest onn 228'000 andutgels.»
Tants andutgels na producescha la mazlaria Pally da Curaglia betg sco quai che Benno Pally tradescha: «Jau manegel che nus producin 10'000 fin 15'000 andutgels per onn.» Ils products da la mazlaria Pally ch'exista gia dapi passa 35 onns chatt'ins en bleras butias dal vitg en ed ordaifer la Surselva. «Nus essan era preschents sin bleras fieras en l'entira Svizra», di Benno Pally.
La liongia da la dumengia
Giusep Lozza sco Benno Pally discurran en connex cun l'andutgel da la liongia da la dumengia. «Igl era gia pli baud ina liongia cun charn magra dad auta qualitad che vegniva sin maisa per regla la dumengia.» Charn bov e charn portg èn anc adina il cuntegn principal da l'andutgel che penda en la setgentaria da la mazlaria Lozza duas emnas e mez avant che sa metter sin via en butia. «Nus sientain l'andutgel anc adina cun in minimum sustegn tecnic», di Giusep Lozza. El retira la charn per ses andutgels per 85% da la Svizra Orientala. «Quella derivanza regiunala vegn pretendida dad in distributur grond.»
Benno Pally di che la charn bov da ses andutgels vegnia per part da producents indigens. En la mazlaria a Curaglia vegn anc fatg meztga. «Charn portg na datti strusch en Surselva, quella vegn per 100% da la Svizra.»
Recept vegl
Giusep Lozza di che ses antenats hajan il recept da l'andutgel da la mazlaria Genelin che l'emprima generaziun Lozza ha surpiglià a Mustér l'onn 1933. Benno Pally che ha dal reminent fatg l'emprendissadi da mazler en la mazlaria Lozza fa attent ch'ins haja gia da vegl ennà fatg andutgels en Surselva. «En Tujetsch vegniva schizunt la liongia da barsar numnada andutgel.»
Dapli da la derivanza dal pled andutgel tradescha Chasper Pult en in film davart la cuschina grischuna che la NZZ ha producì l'onn 2009. El ha chattà ina sumeglianta terminologia da l'andutgel en il linguatg franzos e spagnol. Chasper Pult attribuescha l'andutgel al pled latin «inductilis»: «Trair il begl sur la charn.» Divers producents dad andutgels tiran anc in begl natiral sur la charn da l'andutgel. «Nus duvrain in begl natiral che vegn dentant producì a moda artificiala ord la pel dal bov», declera Giusep Lozza.
Manaschis da famiglia
Trair il begl sur la charn tiran era la mazlaria Venzin a Mustér e la setgentaria da charn Sialm a Segnas. Tuts dus manaschis da famiglia cun ina pulita tradiziun. La setgentaria da charn Sialm a Segnas ha festivà il 2025 ses 70avel onn d'existenza. E la mazlaria Venzin che maina anc in agen local da meztga datti dapi l'onn 1947. Sa chapescha che la mazlaria Venzin sco la setgentaria Sialm han era in andutgel en lur paletta da products.
L'atun e l'entschatta da l'enviern èn impurtants temps per ils producents dad andutgels en Surselva. E lur products pon ins era cumprar online, per ils blers è quest segment da vender daventà impurtant. E tge dovri anc sper la charn da buna qualitad per far in bun andutgel? «Blera pazienza da laschar ruassar la pasta e da sientar la liongia», di Giusep Lozza.