Tgi eran las trais pionieras svizras, Elisabeth Kübler-Ross, Ursula Brunner e Carolina Faesch? Trais dunnas – cun trais istorgias da la vita tut extraordinarias.
Elisabeth Kübler-Ross: retschertgas davart la mort
Elisabeth Kübler-Ross vala sco la fundatura da la perscrutaziun moderna dal murir. Gia dapi sia naschientscha era ella ina pitschna prominenta regiunala, perquai ch'ella era vegnida sin il mund a Turitg il 1926 sco trimellina – in'absoluta sensaziun.
-
Bild 1 von 5. «Mia vita ha cumenzà sco trimellina cun 960 grams ed ina perspectiva da la vita modesta», raquinta Kübler-Ross pli tard en in'intervista. Bildquelle: © Elisabeth Kübler-Ross Family LP.
-
Bild 2 von 5. Elisabeth Kübler-Ross aveva studegià la medischina a Turitg. A partir dal 1958 era ella ina media psichatrica a Long Island, New York ed a Denver. E dal 1965-1970 aveva ella ina professura d'assistenza per la psichiatria a Chicago. Bildquelle: © Elisabeth Kübler-Ross Family LP.
-
Bild 3 von 5. L'autura, perscrutadra da la mort e psichiatra Elisabeth Kuebler-Ross ha tegnì in pled il 1974 a la Scola politecnica federala (ETH) a Turitg. Dals morts possian ins emprender ina massa, scheva ella adina puspè. Bildquelle: Keystone/STR.
-
Bild 4 von 5. Ella sezza è stada pertutgada ils onns 1990 da plirs culps e spetgava silsuenter sin la mort. Bildquelle: Keystone/Alessandro della Valle.
-
Bild 5 von 5. Il 2004 è la perscrutadra da la mort lura morta en ses dachasa ad Arizona. Bildquelle: Keystone/Alessandro della Valle.
Pli tard è la media svizzer-americana lura vegnida enconuschenta per sia lavur en connex cun la perscrutaziun da la mort. Elisabeth Kübler-Ross s'engaschava per in murir uman en instituziuns medicinalas. Ella seseva a l'ur dal letg da persunas ch'eran sin murir e discurriva cun els u ellas e lur confamigliars. En ses emprim cudesch che vala sco revoluziunar, descriva Kübler-Ross tschintg fasas, ch'ina persuna fa tras sch'ella vegn a savair che la mort spetga.
Per sia ovra ha Elisabeth Kübler-Ross survegnì bunamain dus tozzels da titels da docter. Ma i dat era critica: ses model da 5 fasas saja ina standardisaziun che na resguardia betg l'individualitad da mintga persuna muribunda.
Ursula Brunner: la dunna da las bananas
Pertge èn las bananas pli favuraivla tar nus che la maila svizra? Questa dumonda fatschentava Ursula Brunner ils onns 1970, suenter ch'ella aveva vis in film documentar davart las condiziuns da lavurar sin las plantaschas da bananas en l'America latina. E la dumonda na laschava nagin ruaus pli a la dunna dal plevon e mumma da nov uffants. «Nus stuain ans midar, e betg ils auters», quai era il desideri fundamental dad Ursula Brunner, che seseva en il parlament chantunal da la Turgovia per la Partida liberaldemocratica svizra (PLD).
-
Bild 1 von 7. Ursula Brunner ha mess il fundament per il commerzi fair e las etichettas da «fairtrade» d'ozendi en Svizra. Bildquelle: SRF Screen.
-
Bild 2 von 7. Che las «dunnas da chasa» n'han betg lascha suttametter dals pussants ha purtà success. Bildquelle: SRF Screen.
-
Bild 3 von 7. Las «dunnas da las bananas» avevan scrit ina brev e tramess quella al Migros. La resposta dal grossist era clera: «Nus n'essan betg in institut per la beneficenza, nus essan in'interpresa», aveva Ursula Brunner raquintà en in'emissiun da radio. L'engaschi da las «dunnas da las bananas» ha procurà per grond respect, ma era critica. Bildquelle: SRF Screen.
-
Bild 4 von 7. Ursula Brunner viagiava durant onns adina puspè en l'America Centrala per contrahar là cun la regenza, ils possessurs da las plantaschas ed er ils lavurants e las lavurantas. Bildquelle: SRF Screen.
-
Bild 5 von 7. Il 1986 han las «dunnas da las bananas» laschà importar las emprimas bananas en Svizra ch'eran vegnidas producidas a moda independenta. Bildquelle: SRF Screen.
-
Bild 6 von 7. Ma il success da lez temp na cuntentava Ursula Brunner anc betg. Fin a sia mort ha ella constantamain cumbattì per in commerzi fair. Las bananas sajan be stadas l'entschatta. Bildquelle: SRF Screen.
-
Bild 7 von 7. Anc en la vegliadetgna dad 89 onns era Ursula Brunner activa. Morta è ella lura cun 92 onns. La lavur da la pioniera viva ozendi vinavant en las etichettas ed ils labels da «fairtrade», ch'èn entant gia daditg s'etablids en las stizuns. Bildquelle: SRF Screen.
Ursula Brunner mobilisava cumpognas per ses cumbat: ensemen èn ellas idas sin via a Frauenfeld cun in charrin plain bananas per sensibilisar la populaziun. Lur messadi: Nus pajain memia pauc per ils products dal sid dal globus. Per ses engaschi ha Ursula Brunner survegnì tant laud sco era critica. La PLD discutava schizunt d'excluder ella da la partida. Ma malgrà tut las sfidas e tut la resistenza n'ha Ursula Brunner mai dà si ses cumbat. Il 1986 èn lura las emprimas bananas d'in commerzi «fair» arrivadas en Svizra.
Carolina Faesch: cumbatter cun Sitting Bull
Carolina Faesch aveva otg onns, cura che sia mumma è sa spartida da ses um ed emigrada en ils Stadis Unids. A New York mava Carolina a scola. Ella s'interessava per las linguas e l'art – ma cunzunt per la politica. Surtut l'uschenumnada dumonda davart ils indianers occupava ella.
Ils onns 1970 era la situaziun en il vest dals Stadis Unids s'intensivada. A Dakota, sin territori dal pievel indigen «Lakota», era vegnì discuvrì aur. Quai aveva procurà per ina guerra tranter la regenza americana ed ils indianers «Lakota». Carolina Faesch persequitava tut quests eveniments ed aveva lura decis, da betg simplamein mo observar.
Ella è viagiada en il territori pertutgà per far part a la «National Indian Defense Association» – in'organisazion che s'engaschava per ils dretgs dals indigens. A partir da quest mument ha ella midà ses num da Caroline Faesch a Caroline Weldon.
-
Bild 1 von 2. Purtet da Caroline Weldon (1890). Carolina turna suenter la mort da «Sitting Bull» enavos a Brooklyn nua ch'ella malegia savens, cunzunt purtrets dal chau dal pievel indigen «Lakota». Bildquelle: Wikipedia/Daniel Guggisberg Collection.
-
Bild 2 von 2. La chasa natala da Caroline Faesch a Basilea. La chasa «Wiesenbannwart» a Klein-Hüningen ,Basilea. Maletg d'aquarel d'enturn l'onn 1830. Bildquelle: Wikipedia/Daniel Guggisberg Collection.
Caroline Weldon era daventada amia dal chau dal pievel indigen «Lakota», l'uschenumnà «Sitting Bull» ed fungiva sco ses portavusch. Ella è schizunt sa chasada en ses champ al Grand River. Sia rolla resta dentant in zic dispitaivla.
Ella cumbattiva bain per ils dretgs dals indigens, ma aifer in sistem ch'aveva per mira l'adattaziun culturala. Ella aveva ina colliaziun stretga cun ils «Lakotas», ma resta ina dunna da pel alva che derriva da l'ost ed aveva il sentiment da savair tge ch'è da far. Cura ch'il moviment da saut da spierts (Geistertanzbewegung) sa derasava il 1890 era la relaziun tranter ella ed il «Sitting Bull» lura daventada difficila.
In pèr emnas pli tard è il «Sitting Bull» lura vegnì sajettà en il reservat. Carolina Weldon è sinaquai turnada a Brooklyn, ha cumenzà a malegiar savens ed e svanida pli e pli or da la publicitad.