Quants datti da nus? Co vivain nus? E co votain nus? Dumondas a quellas che nus essan sa deditgads ensemen cun l’Uffizi federal da statistica e l’Uffizi chantunal da statistica. Svelt sa mussa che far statistica en Rumantschia n’è betg simpel. Numnadamain n’avain nus gnanc propi cifras che dian quantas e quants da nus ch'i dat.
Adina puspè confruntà cun quella dumonda è Andreas Gabriel, il pledader da medias da la Lia Rumantscha: «Jau di adina: vus pudais tscherner ina cifra». Quai na saja natiralmain ina resposta seriusa, di Gabriel. Dentant è la situaziun quella ch’ins na po betg propi numnar cifras perquai ch'i na dat betg ellas.
RTR: Quantas Rumantschas e Rumantschs datti?
Andreas Gabriel: Simpla da respunder n’è la dumonda betg, dentant è ella fitg impurtanta. Jau crai ch’igl è insanua enturn ils 60’000 – forsa dapli, forsa damain.
Pertge èsi uschè grev da chattar ora quantas persunas rumantschas ch’i dat?
Perquai che nagin na dumbra, i dat mo la statistica da l’Uffizi federal da statistica e quel na dumbra betg tuttas e tuts e perquai na savain nus betg quants ch’igl è.
Quai vul dir che la statistica n’è betg exact avunda per la Rumantschia?
La statistica è bain exacta, perencunter na vegn ella betg da respunder la dumonda: Quants datti en tut, perquai ch'ella na dumbra betg els davent dad 1 enfin 50’000 u enfin 60’000.
En sasez e quai absurd. En Svizra san ins exact quantas vatgas che nus avain, quants bains purils, quants autos – Tut quai san ins. Ma tar ils Rumantschs betg. N’è quai atgnamain betg in affrunt?
Igl è ina difficultad per nus. Nua èn els, quants èn els... Forsa èsi era difficil perquai che tut las persunas rumantschas discurran er in pau tudestg ed autras linguas. Igl è ina greva dumonda che nus respundessan en sasez gugent cun ina cifra – dentant n’èsi betg pussaivel.
Daco reusseschi lura betg als uffizis da statistica da chattar las Rumantschas ed ils Rumantschs?
Jau crai che quai è ina difficultad da la metoda che dumbra cun emprovas cun enquistas parzialas. E lura èsi grev da chattar tar ina populaziun svizra da 9’000’000 precis ils Rumantschs e las Rumantschas. Quai chattain nus mo sche tut la populaziun vegn dumandada e betg cun singulas persunas che vegnan tschernidas per schabetg per la statistica.
Quai ina part dal discurs che nus avain fatg cun Andreas Gabriel. Tut il discurs chattais vus en l’emissiun Café federal.
Tar l’enquista dal 2021 han 40'000 persunas inditgà il rumantsch sco ina da las linguas principalas. Dasper la metoda da l’enquista datti anc in’autra problematica, explitga Andreas Gabriel. «Igl è ina dumonda fitg individuala. I na dat betg cleras reglas per respunder quella.» Numnadamain cura s’identifitgescha ina persuna sco Rumantscha? Di insatgi ch'il rumantsch è sia lingua principala sch’ella u el discurra rumantsch, ma n’è betg segir en la grammatica?
Da numnar cifras rumantschas è e resta difficil.
Cifras e fatgs
Uschia viva la Rumantschia
En media han 60% da las persunas rumantschas in viadi da lavur sut 16 minutas. Mintga segunda persuna che viva en il territori rumantsch abita persula ed era mintga segunda persuna è catolica.
-
Bild 1 von 6. Bildquelle: Grafica: RTR / Datas: bfs.
-
Bild 2 von 6. Bildquelle: Grafica: RTR / Datas: bfs.
-
Bild 3 von 6. Bildquelle: Grafica: RTR / Datas: bfs.
-
Bild 4 von 6. Bildquelle: Grafica: RTR / Datas: bfs.
-
Bild 5 von 6. Bildquelle: Grafica: RTR / Datas: bfs.
-
Bild 6 von 6. Bildquelle: Grafica: RTR / Datas: bfs.
Uschia votescha la Rumantschia
Persunas che vivan en il territori rumantsch vuschan en media pli conservativ ch'il rest da la Svizra, mussa in’analisa da las cifras da votaziun rumantschas dal 2014 enfin ils 8-3-2026. I dat duas votaziuns nua che la Rumantschia avess votà auter ch'il rest da la Svizra. Tar la revisiun da la lescha da chatscha ch'è vegnida refusada da la populaziun cun 48% avess la Rumantschia ditg Gea, e quai cleramain cun 80%.
L’iniziativa cunter l’immigraziun da massa avess la Rumantschia perancunter refusà. 46% da la Rumantschia han vuschà per l’iniziativa. L’iniziativa era vegnida acceptada a l’urna da la populaziun svizra cun 50,3%.