Amez l'Argentinia s'auza in'ala da betun dad 82 meters autezza enten tschiel. In artitgel da Swissinfo.
Myriam Stefford, naschida sco Rosa Martha Rossi a Berna, è ina legenda en l'Argentina. Tranter sia patria svizra e ses mausoleum «El Ala» a Córdoba sa chattan var 11'500 kilometers lingia d'aria. Sia vita glamurusa è bain documentada. Gasettas en Svizra, sco per exempel il «Bund», cudeschs e films surmar han raquintà l'istorgia.
Pli pauc che sur da la Svizra da l'exteriur renumnada, san ins dentant dal monument ch'è restà dad ella.
Co vegni tar quai ch'in mausoleum dad 82 meters stat dapi 90 onns en onur d'ina dunna svizra amez l'Argentina? La resposta cumenza cun ina vita aventurusa, ina gronda amur, il sgular – e finescha cun in accident tragic che lascha enavos dumondas fin il di dad oz.
Ina carriera da film inventada
Rosa Martha Rossi è naschida a Berna il 1905. Ses bab, in commerziant da charrotschas oriund dal Tessin, fascheva part da la classa sociala d'amez. Il 1924 è la partida da Berna ed ida a Paris – uffizialmain per in onn.
Davart ils motivs vegn speculà fin oz. Funtaunas argentinas discurran ch'ella saja scappada da chasa; istoricras svizras supponan conflicts famigliars u ina relaziun nungiavischada.
Co ch'ella ha dumagnà la vita a Paris n'è betg enconuschent. Ed era betg co exact ch'ella ha emprendì d'enconuscher il milliunari argentin Ral Barón Biza. Segir è: L'Argentin excentric ha fatg or da Rosa Rossi la figura «Myriam Stefford».
En sia atgna revista ha el inscenà ella il 1926 sco in star da film vegnint cun engaschaments en l'industria da film tudestga. Oz savain nus che questa carriera è stada inventada per gronda part. Ni en archivs da film ni en registers da teaters cumpara ses num.
Schizunt ina nozza a Venezia è vegnida annunziada medialmain, ma decennis pli tard n'han ins chattà nagut surlonder en il register da stadi civil. Cur che Stefford è arrivada l'onn 1928 en l'Argentina, duai ella esser vegnida registrada sco lavuranta betg maridada.
Ina da las emprimas pilotas da l'Argentina
En l'Argentina è Myriam Stefford tuttina daventada ina figura glischanta. Ella frequentava il ravugl da la classa superiura bainstanta, ha vivì ina vita glamurusa – ed ha scuvert ina nova passiun: il sgular.
L'onn 1931 è ella stada ina da las emprimas dunnas dal pajais che han acquistà in certificat da pilota. Mo paucas emnas pli tard ha ella annunzià da far in sgol d'etappa sur las 14 chapitalas provinzialas da l'Argentina.
Ils 18 d'avust 1931 è ella partida cun in pitschen aviun a dus sez per quest viadi. Plirs incaps han sfurzà ella ad atterraments d'urgenza, ma ella ha cuntinuà ses project. Ils 26 d'avust 1931 è ses aviun crudà damanaivel da Marayes en la provinza da San Juan. Myriam Stefford e ses magister da sgular han pers la vita.
Gia curt suenter la crudada cursavan famas davart il motiv da l'accident. Ins discurriva d'ina fora en l'aria. Auters speculavan davart in crim. Las legendas han cumenzà immediat suenter lur mort – e sa tegnan fin oz.
In monument per l'amur
Barón Biza ha reagì sin la mort da sia cumpogna cun in project da regurdientscha maiudì. L'emprim ha el laschà construir in monument al lieu da la crudada.
Il 1936 è suandà il mausoleum monumental: «El Ala» – l'ala – ad Alta Gracia, in'ala da betun dad 82 meters autezza che survarga era ils obeliscs enconuschents da Buenos Aires.
L'ovra ch'è vegnida concepida sco ala gigantica d'aviuns è vegnida concepida a medem temp sco ina tur da glisch. Sin ses piz sa chattava ina glisch che duai esser stada vesaivla sur 60 kilometers.
Las restanzas mortalas da Myriam Stefford èn vegnidas transferidas al lieu. En la fossa è vegnida messa sia bischutaria – tranter auter in diamant legendar da quel che vegnan anc raquintads auters mitus.
Il monument era pensà a partir da l'entschatta sco lieu public, sco parc, sco lieu d'inscunter. A l'inauguraziun dal 1936 duain millis da persunas esser vegnidas. Novanta onns pli tard è l'ala da betun anc adina en la cuntrada da Sierras sper Córdoba – scrudada, bandunada e bunamain emblidada en Svizra.
En la regiun enconusch'ins l'istorgia
En l'Argentina dentant viva l'istorgia vinavant – betg mo en cudeschs e films, mabain era en regurdientschas persunalas vi dal mausoleum.
Sin in appel da Swissinfo èn s'annunziads in pèr lecturs da l'Argentinia. Blers collian cun il mausoleum regurdanzas da l'uffanza u colliaziuns famigliaras cun la Svizra.
Ina lectura scriva: «El Ala è bler dapli ch'in monument: El collia Córdoba cun la Svizra tras in'istorgia d'amur e spiert da pionier.» Auters lecturs rapportan ch'els sajan savens passads sper il mausoleum vi, e tschertins accentueschan lur derivanza svizra.
Uschia na resta «El Ala» betg mo la fossa d'ina pilota giuvna, mabain in simbol da la colliaziun tranter dus pajais. L'istorgia fascinescha era 90 onns pli tard.
La Svizra uffiziala n'utilisescha oz strusch activamain il monument da la Svizra morta a l'exteriur en la tgira da las relaziuns. Bain ha l'ambassada svizra en l'Argentina purtretà Myriam Stefford 2021 en il rom d'ina campagna davart «Svizras en l'America latina». Il mausoleum sez n'ha dentant betg giugà ina rolla centrala en quest connex.