Cronica dal rumantsch grischun

Avant prest 30 onns è il rumantsch grischun vegnì creà sco lingua unifitgada. Uschè ditg dat questa lingua da scrittira er da discutar. Intgins puncts or da la vita da questa giuvna lingua.

Scolars en scola cun il t-shirt tgi che sa rumantsch grischun... sa anc dapli. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Scolars en scola cun il t-shirt tgi che sa rumantsch grischun... sa anc dapli. Keystone

1982

Heinrich Schmid. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Heinrich Schmid. Keystone

La Lia Rumantscha incumbensescha Heinrich Schmid, professer a l'Universitad da Turitg, d'elavurar directivas per la creaziun d'ina lingua rumantscha unifitgada, il rumantsch grischun. La basa per la lavur linguistica furman ils idioms ed ils dialects. Quels vegnan resguardads tenor il princip da maioritad.

1983

La vischnanca da Savognin d'enviern 2010. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: La vischnanca da Savognin d'enviern 2010. RTR, B. Jenal

A Savognin hai dà l'emprim curs da rumantsch grischun.

1986

La chasa federala a Berna Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: La chasa federala a Berna RTR, F. Andriuet

Il cussegl federal relascha directivas per las translaziuns en rumantsch da la confederaziun. Las translaziuns duain vegnir fatgas en general en rumantsch grischun.

1991

Ils adversaris dal rumantsch grischun pretendan en ina petiziun ch'il cussegl federal na dovria betg la lingua unifitgada en publicaziuns da l'administraziun federala. La petiziun provochescha discussiuns e cuntraversas vehementas davart il rumantsch grischun, ma mobilisescha er ils aderents d'ina lingua da scrittira cuminaivla.

1993

Il dicziunari dal Pledari grond. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Il dicziunari dal Pledari grond. RTR

La Lia rumantscha publitgescha sut il titel "Pledari grond" sia banca da datas linguisticas electronicas sin palpiri.

1994

Logo Lia Rumantscha Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Logo Lia Rumantscha RTR

La Lia Rumantscha dovra, tenor ses statuts revedids il 1994, il rumantsch grischun per texts uffizials ed administrativs che sa drizzan a l'entir territori rumantsch.

Il "Pledari grond" cumpara per l'emprima giada sin in disc en furma electronica.

1996

Chasa grischa a Cuira Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Chasa grischa a Cuira S. Nay

La regenza grischuna decida a basa da recumandaziuns d'ina gruppa da lavur chantunala da duvrar il rumantsch grischun per sias publicaziuns rumantschas.

1999

Ina gruppa da lavur preschenta ses rapport final (enconuschent sco concept Haltiner) che cuntegna er ils resultats d'ina retschertga fatga cun la magistraglia rumantscha. Il rapport fixescha il proceder da l'emprim contact cun il rumantsch grischun sin mintga stgalim da scola; chapientscha passiva en scola populara, chapientscha activa en il gimnasi. Plinavant propona la gruppa da lavur d'introducir per motivs didactics a termin mesaun mo ina versiun scritta dal rumantsch. La regenza instradescha emprims pass concrets per l'introducziun dal rumantsch grischun en scola.

2001

Il pievel grischun accepta la revisiun da l'art. 23 da la lescha davart il diever dals dretgs politics: quel pretenda ch'il cudesch da dretg grischun e las materialias da votaziun vegnan edidas en rumantsch grischun. A basa da quests resultats introducescha la regenza grischuna il rumantsch grischun sco lingua uffiziala per tut la correspundenza rumantscha da l'administraziun chantunala.

2002

In scolar scriva in text en scola. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: In scolar scriva in text en scola. ANR

La vischnanca da Ziràn (Val Schons) ha introducì intginas uras rumantsch grischun al stgalim superiur da la scola populara.

Il rumantsch grischun datti dapi 20 onns. Las opiniuns, schebain il rumantsch grischun duai vegnir instruì en scola u betg èn anc adina fitg differentas.

2003

La Val Müstair da Süsom Givè. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: La Val Müstair da Süsom Givè. mad

La Val Müstair mussa interess per il project da Pilot "rumantsch grischun en scola" (guardai 2004).

ScolarAs cun il cudesch d'emprender rumantsch grischun "Passins". Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: ScolarAs cun il cudesch d'emprender rumantsch grischun "Passins". Keystone

Per spargnar custs decida il cussegl grond d'edir ils meds d'instrucziun rumantschs a partir dal 2005 mo pli en rumantsch grischun e lascha elavurar in concept per l'introducziun dal rumantsch grischun en scola. Questa decisiun ha evocà reacziuns vehementas da magisters, politichers e represchentants da la cultura regiunala.

2004

Il concept Haltiner croda ed il chantun preschenta ses concept da basa per introducir il rumantsch grischun en scola cun trais variantas.

2005

Suenter ch'il concept da basa per introducir il rumantsch grischun è vegnì preschentà hai dà bleras discussiuns ed opposiziuns. Il concept è vegnì adattà en singuls puncts. Il rumantsch grischun vegn dentant en scola. Là n'hai dà naginas midadas.

En scola a Val Müstair. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: En scola a Val Müstair. ANR, M. Fontana

Las emprimas vischnancas decidan d'introducir il rumantsch grischun sco lingua per emprender da scriver (lingua d'alfabetisaziun). Igl èn las vischnancas da Müstair, Sta. Maria, Valchava, Fuldera, Tschierv e Lü (davent dals 01-01-2009 vischnanca Val Müstair).

2007

Scolar cun cudesch da scola en rumantsch grischun. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Scolar cun cudesch da scola en rumantsch grischun. Keystone

En las emprimas scolas rumantschas vegn instruì rumantsch grischun en l'emprima classa. En tut èsi 23 classas che cumenzan cun l'instrucziun da rumantsch grischun.

2008

L'Engiadina cumbatta il rumantsch grischun en scola. La conferenza generala Ladina tschertga il discurs cun il chantun grischun per chattar ina soluziun acceptabla per il rumantsch grischun en scola.

2009

L'Engiadina ha chattà in cumpromiss per l'instrucziun da rumantsch grischun en scola. Quel prevesa l'introducziun d'in med d'instrucziun en rumantsch grischun, la lingua d'instrucziun resta dentant il ladin. Quai irritescha la Surselva.

Gruppa da geniturs vul l'idiom per tuts. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Gruppa da geniturs vul l'idiom per tuts. Keystone

Tenor in studi dal fond naziunal (Sprachbiografien) sa mussi ch'il rumantsch grischun è malvis e che las rumantschas ed ils rumantschs prefereschan lur idioms.

2010

Flyer Pro idioms Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Flyer Pro idioms RTR

Il rumantsch grischun en scola na persvada betg. Ina gruppaziun cun il num "Pro Idioms" è sa furmada en l'Engiadina. Ella vul far urden cun il rumantsch grischun en scola.

2011

Fundaziun Pro idioms a Zernez Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Fundaziun Pro idioms a Zernez

Tant en Engiadina sco er en Surselva è vegnida fundada in'uniun "Pro Idioms". Questas uniuns vulan cumbatter l'instrucziun da rumantsch grischun en scola. In'ulteriura finamira è quella da fundar ina societad che s'engascha per meds d'instrucziun en ils idioms. Las uniuns han gia pudì attrair blers commembers.

Manifest per il rumantsch grischun

“Pro Rumantsch” han lantschà manifest en l’internet-tsg-20110414

Suenter il success da l'uniun "Pro Idioms" datti uss era moviment tar ils aderents dal rumantsch grischun, quai sut il titel "Pro Rumantsch". Cun in manifest en l'internet vulan ils iniziants mussar ch'i dat era persunas che sustegnan il rumantsch grischun ed il rumantsch grischun en scola. La finamira è d'exprimer respect vers las vischnancas che han gia introducì la lingua unifitgada en scola e d'animar autras da suandar quai exempel. Il rumantsch haja numnadamain survegnì ina plivalur ils ultims 30 onns grazia al rumantsch grischun ed il stgazi da pleds en ils idioms saja creschì.

Cumpromiss tranter rumantsch grischun ed idiom

Cussegl grond e sa decidì per il cumpromiss en la dispita tranter Rumantsch Grischun u idiom en scola-tsg-20111208

Il cussegl grond e sa decidì per il cumpromiss en la dispita tranter rumantsch grischun u idiom en scola. Cun 63 cunter 37 vuschs han las deputadas ed ils deputads en il parlament grischun decidì ch'il chantun haja d'edir meds da scola per tudestg, talian e retorumantsch. Uschia vegnian edids era meds da scola per rumantsch grischun.

Returnar a l'idiom u restar tar il rumantsch grischun

Intginas vischnancas ch'han decidì d'introducir il rumantsch grischun sco lingua d'alfabetisaziun n'èn betg cuntentas cun quella decisiun. Perquai èsi vegnì decidì danovamain. Falera, Duvin, Rueun, Vuorz, Andiast, Sevgein, Castrisch, Riein, Sagogn, Schluein, Val Müstair, Siat e Laax han decidì da returnar a l'idiom. Pitasch ha decidì da salvar il rumantsch grischun sco lingua d'alfabetisaziun.

30 onns rumantsch grischun - da l'euforia a la consternaziun

Cuntrasts-20120226

2012

Directivas per ina lingua unifitgada - il rumantsch grischun. Bild in Lightbox öffnen.

Legenda da maletgs: Directivas per ina lingua unifitgada - il rumantsch grischun. RTR, R. Müller

20 d'october 2012 - 30 onns rumantsch grischun 30 onns po el festivar quest onn, il rumantsch grischun. Fatg festa vegn ils 20 d'october en l'aula Plessur da la scola chantunala da Cuira. Festivà è dentant er gia vegnì avant diesch onns, lura a Sta. Maria. Ma al cuntrari da lura, na vegn la festa per il 30avel onn dal rumantsch grischun betg pli organisada da la Lia Rumantscha. Lezza è numnadamain leda che l'Uniun Rumantsch Grischun ha surpiglià la responsabladad per la festa. A propos la festa d'avant diesch onns: lura ins ha plantà 6 pitchens schembers dasper la chasa da scola da Sta. Maria, ma nagina da las plantinas na viva pli. Senza success èn dentant restadas quels umens che han er fatg ponderaziuns per ina lingua da scrittira unifitgada. E quai gia blers onns avant la naschientscha dal rumantsch grischun. Tant il pader Placi a Spescha, sco er il scolast Gion Antoni Bühler n'han betg pudì persvader la Rumantschia da lur linguatgs unifitgads. Dapli tar tut quests temas datti en la seria dal Radio Rumantsch tar il 30avel anniversari dal rumantsch grischun.