Las ustarias èn gia adina stadas il punct d'inscunter central en ils vitgs. Pli baud eran ellas il spievel da la societad, il lieu nua che la glieud vegniva ensemen per discutar, barattar ideas e simplamain esser da cumpagnia.
Ma co stat la situaziun oz? Nus faschain in viadi tras il temp: da l'emissiun «Scuntrada» dal 1988 fin oz. Quai per sclerir, co l'ustaria ha midà sia rolla e sia impurtanza per la cuminanza.
Nossas ustarias – sco «sal en la schuppa»
-
Bild 1 von 6. La Crusch alva –. ina legenda samedrina (fotgrafà il 2024). Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 6. L'Aquasana –. hotel ed ustaria amez Saas (fotografà ils 12-07-2016). Bildquelle: RTR.
-
Bild 3 von 6. Restaurant Neustadt -. er en la citad da Cuira datti ustarias che savessan esser ustarias dal vitg. Bildquelle: RTR.
-
Bild 4 von 6. Chispàcius – . l'ustaria da curtgin a Schlans è vegnida serrada il november 2025 (fotografà il 2014). Bildquelle: RTR.
-
Bild 5 von 6. Il Mundaun – . l'ustaria dal vitg a Castrisch, nua che l'uniun da dunnas organisescha ina maisa da mezdi per senioras e seniors. Bildquelle: RTR.
-
Bild 6 von 6. Café Bazzi –. per ina stagiun en l'hotel Linard a Lavin (fotografà il 2025). Bildquelle: FMR.
Ier – l'ustaria sco center da la vita communala
En il passà era in vitg senza ustaria quasi betg da s’imaginar. Ella tutgava tar la cuminanza sco il sal en la schuppa. Là sa scuntravan las generaziuns. Las ustarias eran essenzialas per la vita sociala, per il barat ed era per discutar problems. En l’emissiun «Scuntrada» dal 1988 accentuescha il redactur da quella giada, l'impurtanza da las ustarias sco lieu da discussiun e da scuntrada.
Perquai fa er la reavertura dad in’ustaria a Schlans grond gust a la presidenta da quella giada:
Persunalmain sun jau fitg cuntenta e quai dat puspè novs impuls a noss vitg. La valita da nossa cuminanza vegn augmentada.
Questa persvasiun vegn rinforzada dad Otto Arpagaus da Peiden che ha ditg:
Dapi anno 54 n'avain nus nagin ustaria. In vitg senza ustaria e senza scola è in vitg bandunà.
Questas vuschs dal passà mussan cleramain la rolla centrala che l'ustaria giugava per l'identitad e la vitalitad d'in vitg.
Nossas ustarias – lur istorgias
-
Bild 1 von 7. Paolo Casanova e la Stüva Colani –. in avegnir a Madulain grazia ad in cuschinier da staila (2025). Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 7. In'ustaria nova per Tschlin –. La nov'ustaria en l'anteriura chasa da scola è vegnida festivada cun musica ed in bun past (2024). Bildquelle: FMR.
-
Bild 3 von 7. Spazi per la cuminanza –. l'ustaria dal vitg, il lieu per debattas, discussiuns ed autras dinamicas. Bildquelle: RTR.
-
Bild 4 von 7. Sco in'ustiera – . Margarita Caviezel, cassiera en l'ustaria Steil'alva a Radons (fotografà il 2015). Bildquelle: RTR.
-
Bild 5 von 7. Nua ch'ins stat da cumpagnia -. inscunter en l'ustaria dal vitg. Bildquelle: RTR.
-
Bild 6 von 7. La fin dal Postigliun dals Sgiers – . Pastgas 2025 serra l'ustaria da l'Hotel Postigliun ad Andiast ed ils ustiers Corina e Guido Sgier vulan suenter 37 onns prender la vita in pau pli patgific. Bildquelle: FMR.
-
Bild 7 von 7. Betg las megldras prognosas –. l'avegnir dalas ustarias dal vitg è difficil, quai mussan tut las midadas ch'i dat adina puspè. Bildquelle: RTR.
Oz – Ina midada da la rolla e novas sfidas
Oz sa preschenta la situaziun auter. Blers vitgs han pers lur ustarias e la rolla da quellas ch'èn anc avertas è sa midada. La vita sociala sa sposta, la mobilitad crescha e l'economia turistica daventa adina pli impurtanta per la survivenza da las ustarias.
Andreas Baselgia, ustier a Rabius, raquinta da las sfidas actualas. El vesa ina midada fundamentala en la vita dal vitg e da l'ustaria:
Jau sun da l’idea che quai ha dà ina gronda midada en la vita dal vitg e da l’ustaria dil vitg.
El accentuescha che l'ustaria dal vitg na po betg pli exister mo cun vender cafés e bieras:
Mo ustaria dil vitg cun vender gervosas e cafés e bavrondas – quai na funcziuna oz betg pli.
Quai mussa la necessitad per las ustarias d'esser pli professiunalas e d'offrir dapli per pudair surviver en il martgà actual.
L'avegnir – tranter spetga e realitad
Malgrà las difficultads ed il fatg che l'ustaria dal vitg sco «dinosaur» na para da betg d'avair in avegnir, datti anc adina glieud che s'engascha per mantegnair quest lieu da sentupada. La spetga da la cuminanza per in lieu social resta, ma las cundiziuns per realisar quai èn daventadas pli pretensiusas.
Pader Ambros da Mustér ha pli baud descrit in vitg senza ustaria sco in «corp senz'olma» ed Andreas Baselgia parta questa opiniun:
Jau crai gugent che pader Ambros ha ditg quai, sch’ins enconuscheva el. El giudeva la gastronomia cun cor ed olma.
La realitad actuala è dentant che l'ustaria dal vitg ha midà sia funcziun. En la Marella vegn cler: L’ustaria dal vitg sco simbol da la cuminanza e da la vita sociala è sa midada dal lieu da star da cumpagnia, per discutar, debattar e dispitar ad in affar che sto cumbatter per surviver.
Projects sco quel a Schluein, nua che la «Posta Veglia» survegn ina nova vita, mussan dentant ch’i dat anc speranza per mantegnair e reanimar questas instituziuns impurtantas per la vita communala.