Siglir tar il cuntegn

La festa da Persepolis il 1971 Mes schef, il schah da la Persia – regurdanzas rumantschas

37 kilometers saida, 50’000 utschels ed in’oasa amez il desert iranais – quai che tuna sco ingredienzas per ina praula da 1’001 notg è stada la festa per il 2’500avel giubileum dal reginam da la Persia.

«Oz pon ins dir che quai è stada la festa dal tschientaner», di Rudolf Pazeller, quella giada in giuven cuschinunz da Tarasp. El era entamez tut questa opulenza, cura ch‘il schah da la Persia ha festegià cun in spectacul mai vesì.

Rudolf Pazeller e Persepolis

Il motto dal schah per sia festa: «Why not the best?»

L’imperatur da la Persia, il schah Mohammad Reza Pahlavi, na vuleva festivar nagut auter che la renaschientscha da la civilisaziun iranaisa. Sco giast celebrà da San Murezzan saveva el tge che luxus era e perquai è il motto stà cler: per la festa a Persepolis bastava mo il meglier dal meglier.

Quai è stada ina pretensiun ch’el aveva envers nus tuts che lavuravan là. Daco betg il meglier – why not the best?
Autur: Rudolf Pazeller perditga dal temp ed il 1971 cuschinunz a Persepolis

Quai era er il motto da Rudolf Pazeller, in giuven cuschinunz da Tarasp, ch’era vegnì grazia a ses bab – concierge en l'hotel Palace a San Murezzan – en la cuschina dal schah a Persepolis. Per quest eveniment aveva il schah laschà sgular betg be mangiativas, biancaria ed argentaria amez il desert iranais, mabain era cuschinunzs e cameriers da Paris e San Murezzan.

Il schah da Persia e l'Engiadina

Da San Murezzan a Persepolis

Il schah da la Persia aveva ina colliaziun speziala cun la Svizra, raquinta Sacha Zala, professer per istorgia nova a l’Universitad da Berna e directur dal posta da perscrutaziun Dodis. Uschia saja il monarc iranais vegnì per pliras raschuns adina puspè en Svizra e surtut a San Murezzan. Per l'ina pervia da la colliaziun persunala, per l'autra era pervi da politica ed il prestige social.

Il onns 1960 e 1970 era San Murezzan il lieu d’inscunter per il jetset internaziunal e dimena era per il schah e sia famiglia.
Autur: Sacha Zala professer d’istorgia e directur Dodis, Berna

Il schah da la Persia e la Svizra

Avrir la box Serrar la box

Per survegnir ina scolaziun occidentala era Mohammad Reza Pahlavi ì a scola sco pitschen prinzi durant ils onns 1930 a l'Institut Le Rosey a Rolle. Pli tard, sco schah, ha el visità la Svizra tranter ils onns 1960 e 1970 onn per onn per vegnir a far vacanzas d’enviern a San Murezzan.

Per far quai ha el perfin cumprà la Villa Suvretta, ch'el ha laschà transfurmar per ses corp da guardia persunal da 25 umens. Malgrà quai ha la Polizia chantunala dal Grischun tuttina mess a disposiziun in servetsch da protecziun tar mintga visita.

Da questas visitas sa chattan numerus fastizs en la banca da datas dal center da cumpetenza per l’istorgia da la politica da l’exteriur svizra, Dodis (Documents Diplomatics Svizzers).

Il Cussegl federal ha profità da ses segiurns en Svizra per inscunters discrets. Per exempel davart l'extensiun da las relaziuns economicas cun l'Iran u davart la politica d'ieli. Ins sa scuntrava savens amez via a Turitg, nua ch'il schah sa laschava escortar directamain da San Murezzan cun il helicopter.

Tuttina hai adina puspè dà protestas publicas, per part vehementas, cura ch'igl è daventà enconuschent ch’il schah sa chattava en Svizra. L'occupaziun dal consulat general iranais a Genevra da students en exil ils prim da zercladur 1976 ha turblà temporarmain las relaziuns. Pervia dals documents engulads lura era vegnì public che Genevra vegniva nizzegià dal servetsch secret iranais SAVAK sco center da spiunadi europeic.

Era la dumonda da l’exemziun da taglia da la proprietad immobigliara dal schah en il chantun Grischun ha chaschunà intginas turbulenzas en la segunda mesadad dals onns 1970. Pli tard è stada en il center da l'attenziun internaziunala surtut la dumonda dals daners dal schah sin bancas svizras.

Dodis (Documents Diplomatics Svizzers)

In zic da quest prestige internaziunal ha el importà perquai era da San Murezzan a sia festa da Persepolis. Oswald Toutsch barmier, da lez temp camerier al Palace Hotel San Murezzan, era intgantà dad esser vegnì dumandà per ir a servir a quai che la pressa sgiagliada da tut il mund numnava la festa dal tschientaner.

In sguard davos las culissas

Las preparativas per la festa dals 12 als 14 d’october 1971 èn stadas giganticas. Ella ha gì lieu en in citad da tendas fatgas da 37 kilometers saida.

Per vegnir a Persepolis aveva il schah laschà bajegiar in’autostrada da 1'000 kilometers da Teheran a Persepolis. Per ils radund 600 giasts da 69 pajais eran vegnids sgulads 18’500 kilograms mangiativas. Per ils dus giuvens rumantschs, Rudolf Pazeller ed Oswald Toutsch, miraclas, co quai ch’els descrivan il 1972 en in’emissiun dal post da program Cuira:

Finalmain arrivads a Persepolis ans crudavan bunamain ils egls or dal chau cun vesair tut questa pumpa e miraclas, construidas bel ed aposta per ina festa che dura dus dis – in pitschen paradis per in pèr preferids.
Autur: Oswald Toutsch camerier a Persepolis il 1971

Enormas èn era stadas las mesiras da segirezza. Mintga camerier vegniva escortà dad in schuldà e las buttiglias da vin na vegnivan betg degustadas mo pervi dals cucuns, mabain pervi d'attentas da tissi. Igl era ina festa extraordinaria en tut las dimensiuns.

Elecziuns 2024 – L’Iran, ils mullahs e las dunnas

L’Iran e la festa da Persepolis

Extraordinarias eran numnadamain era las spaisas. Uschia rapporta la televisiun Svizra:

Tut en tut ha pajà il stadi iranais 2,5 milliardas francs per il pli grond inscunter da promis dal mund, nua che tut ils monarcs da quest mund, divers presidents da stadis ed auts represchentants da 69 pajais eran envidads.
Autur: Panorama der Woche (DRS) 18-10-1971

La fin dals quints n’era la festa da Persepolis betg il cumenzament dad ina nova era, ma il cumenzament da la fin dal schah.

Memia gronda era la povradad da la populaziun, memia raffinads ils mullahs che savevan incendiar la ravgia da las fullas a tala maniera, ch’il pajais è crudà en ils mauns da la revoluziun islama il 1979 – ed il schah Mohammad Reza Pahlavi ha stuì fugir da ses pajais.

La situaziun bloccada en l'Iran: In'analisa da Reinhard Schulze

Avrir la box Serrar la box
Portrait 2016.
Legenda: Reinhard Schulze - scienzà da l'Islam, universitad Berna sin in portrait dal 2016. Keystone

La speranza per ina buna fin en l'Iran è pitschna e smanatschada da dus extrems: ina radicalisaziun supplementara dal reschim dad ina vart e da l’autra la furmaziun da forzas d'opposiziun militantas che pudessan manar ad ina guerra civila. Quai di il scienzià da l’islam da l’Universitad da Berna, Reinhard Schulze.

La schanza per ina transiziun paschaivla saja actualmain pli che pitschna, declera el en in discurs cun RTR. In'intervenziun militara il mais schaner n’avess betg gì in auter effect che quella actuala. L’instrumentari politic civil sco sancziuns pli severas ed ina clera posiziun dal mund avess anc savì metter sut pressiun il reschim. L'intervenziun da guerra haja dentant ussa manà ad ina situaziun senza sortida.

Ina cupitga dal reschim tras truppas da terra saja nunprobabla, perquai che quai fiss politicamain fitg delicat e collià cun custs immens. Il reschim po schizunt pretender la situaziun actuala per sasez, preschentond l'attatga sco victoria.

La politica para oz plitost da calcular tenor custs che tenor dretgs umans. La situaziun è en general «cumplettamain bloccada», constatescha Schulze, perquai che organisaziuns internaziunalas ed il Cussegl da segirezza hajan pers lur abilitad da procurar per la pasch.

La cuminanza mundiala è quasi senza agid sch'autocrats sco Trump, Putin u auters decidan da manar ina guerra a favur da lur agen reschim.

RTR Marella 11:00

Artitgels legids il pli savens