Not Vital è in dals pli enconuschents artists contemporans en Svizra. L’Engiadinais che posseda tranter auter dapi var diesch onns il Chastè da Tarasp, viva e lavura sin plirs continents. L’onn 2022 al ha il chantun undrà cun il premi da cultura perquai ch’el haja «plazzà il chantun Grischun sin la charta mundiala da l’art contemporan».
La fasa africana da Not Vital
La basa per ses renum ha Not Vital mess cun sia lavur artistic-conceptuala sin bunamain l’entir mund – tranter auter a New York, Peking e Sent. La fin dals onns 1990 è l’artist ì en l’Africa, nua ch’el aveva chattà quasi ina segunda patria. El ha vivì e lavurà ad Agadez en il minz dal Niger, entamez la Sahara.
En il film da Cuntrasts cun il titel «Il rapiment – Not Vital ed il pretsch da l’art» sa regorda l’artist da sia arrivada e da ses temp en il Niger: «Dal mument che jau sun arrivà là, era jau subit da chasa.» Durant radund diesch onns ha il nomad artistic laschà construir edifizis sculpturals ad Agadez. Ed el ha er laschà crear ovras dad artisans indigens, ovras ch’el ha exponì e vendì lura en ils pajais dal vest.
Collavuraziun cun famiglia indigena
Tut quellas ovras ha el be pudì realisar grazia ad ina stretga collavuraziun cun ina famiglia indigena da Tuaregs, la famiglia Haïdara. L’assistent il pli impurtant da Not Vital era da quel temp Akhmed Haïdara.
Tranter auter ha l’artist engiadinais pudì realisar ensemen cun ils artisans indigens las enconuschentas cullas d’argient che cuntegnan in toc setgentà d’in chamel. Igl è pia stà in temp fritgaivel per Not Vital – persunalmain, artisticamain ed economicamain. In temp che ha dà schlantsch a sia carriera d’artist.
Ma il film dals Cuntrasts tematisescha er in’istorgia pli sumbrivanta e fin ussa betg enconuschenta en la relaziun da Not Vital cun il pajais en la Sahara. Igl è l’istorgia dad in rapinament, da la spendradira e da las consequenzas da tut quell’affera. Tant l’artist sco era la persuna rapinada – Nicolò Krättli – raquintan en il film da Cuntrasts dad RTR l’emprima giada da quest cas delicat d’avant 14 onns.
Ils bandits pretendan raps e Not Vital paja
L’onn 2012 è Nicolò Krättli da Cuira, in giuven student d’architectura e parent da Not Vital, viagià ad Agadez per gidar a realisar ina proxima ovra per il «Jardin» dal famus artist. Ma suenter la terz’emna da quest segiurn èsi capità! Nicolò Krättli vegn rapinà ensemen cun il Tuareg Akhmed Haïdara. En la retrospectiva di l’architect da Cuira: «Jau saveva ch’i dettia in privel da vegnir rapinà en quel pajais. Ed en quel mument hai jau sentì: Uss èsi capità!»
Ils rapinaders han transportà lur ostagis en il desert. Da là davent han ils bandits pretendì blers daners: 1 milliun euros. L’emprim terz da la spendradira fissi da pajar immediat. E Not Vital ha pajà – sco ch’el raquinta – detg spert ils 335'000 euros ch’ils rapinaders han pretendì. Grazia a quel pajament è ses parent Nicolò Krättli vegnì liber.
La famiglia Haïdara e las consequenzas
Entant che Nicolò Krättli ha pudì turnar en Svizra, ha cumenzà per la famiglia da Tuaregs Haïdara in martiri. Akhmed Haïdara ch’era vegnì rapinà ensemen cun Nicolò Krättli raquinta en la retrospectiva ch’el saja be vegnì liber grazia ad in parent cun gronda influenza.
Tge che sia famiglia ha fatg tras, descriva el uschia en ils Cuntrasts: «Suenter è mia famiglia vegnida mulestada onns a la lunga dals bandits. Dus da mes frars èn vegnids rapinads ed èn stads blers onns ostagis. Nus avain stuì pajar ils ulteriurs 650'000 euros restants. Uss avain nus gronds debits. Cun Not Vital n’avain nus betg pli contact. Tut è ì en malura.»
Questa versiun da l’istorgia n’ha RTR betg pudì verifitgar a moda independenta. Cler è dentant ch’il rapinament ha procurà per tensiuns e sfessas en la relaziun da Not Vital e la famiglia Haïdara. Ad Agadez è l’artist grischun turnà be anc ina suletta giada – causa la situaziun politica privlusa cun accumpagnament da bodyguards.
Taschentar u elavurar artisticamain?
Ma era tranter Not Vital e Nicolò Krättli hai dà tensiuns, era pertutgant l’elavuraziun artistica da quest rapinament. Oz di l’architect: «Sche Not fa in’exposiziun a Turitg ed expona là las cullas d’argient e chamel – e sch’el numna quai ‹Silent›, lura èn quai adina las bellas istorgias dad Agadez. Jau hai adina gì fadia ch’el n’è mai stà capabel da sa confruntar artisticamain cun quai ch’è capità.»
Tenor l’artist Not Vital po quel process anc vegnir: «Mintgatant dovri ses temp per elavurar. Igl è stà in’experientscha uschè dira, greva e snuaivla per tuts – ch’i n’è betg pussaivel da sa confruntar di per di cun quai.» Per el saja anc adina delicat da discurrer publicamain dal cas, era perquai ch’ils bandits avevan pretendì da betg render public il rapinament.
Ina scola u in deposit?
Sper il cas dal rapinament mettan las retschertgas dad RTR dentant er en dumonda inqual autra «legenda artistica» da Not Vital (guarda era boxa). En il film dals Cuntrasts vegn per exempel mussada la piramida che l’artist ha laschà construir ad Agadez. Dapi onns raquinta Not Vital, uschia era dacurt en il Museum d’art a Cuira, che quella piramida saja ina scola. Ma la redactura Sara Hauschild dumonda suenter criticamain: «Co èsi pussaivel d’instruir 500 uffants che stattan sin ina piramida? Co funcziuna quai?» – Not Vital respunda: «Da tuttas quatter varts.» – Sara Hauschild: «Ma lura dovri quatter magisters?» – Not Vital: «Magisters, assistents… Jau na vuleva betg m’intermetter e dir tge scola ch’i duess esser.»
Entant ch’il film dals Cuntrasts sa focusescha sin il temp e las relaziuns da Not Vital en il Niger, han las retschertgas da RTR anc tratg in artg pli lartg. Il team da retschertga sut la batgetta da Michel Decurtins ha era intercurì in’autra istorgia legendara da l’artist Not Vital – quella da las buatschas da bronz. Not Vital ha realisà enturn ils onns 1990 vers milli da quellas ovras Ed el venda anc oz quellas per in pretsch da 1'500 fin 5'000 francs.
Il raquint da l’ospital en il Nepal
Dapi onns raquinta l’artist ch’el haja gidà a construir, grazia al retgav da vendita, in ospital a Kathmandu en il Nepal – in ospital per uffants che han stuì subir arsentadas. Cun las arbajas caritativas da quell’istorgia è l’artist adina puspè s’ornà ils davos onns, e bleras medias e revistas han repetì il raquint. Per exempel ha Not Vital era confermà explicitamain quest engaschament caritativ l’onn 2010 en l’emissiun da talk «Aeschbacher» dad SRF.
Ina donaziun da 5'000 fin 10'000 dollars
Tenor las retschertgas dad RTR – che vegnan explitgadas en l’emissiun satirica «La show» da Michel Decurtins – è l’istorgia da las buatschas però in pau autra! L’ospital che vegn menziunà per regla en connex cun las buatschas da Not Vital exista gia dapi ils onns 1960. E quel n’ha apparentamain era mai survegnì raps da Not Vital. L’artist haja per la paja fatg ina donaziun ad in’associaziun che s’engascha en la tgira e prevenziun d’arsentadas en il Nepal, la Nepal Burn Society. L’actual president da quell’uniun conferma en «La show» ina donaziun. El di che Not Vital haja contribuì tranter 5'000 fin 10'000 dollars. En cumparegliaziun cun il retgav or da la vendita da las buatschas da bronz (tenor RTR passa 800'000 francs) è quai sa chapescha in pitschen import.
Sin dumonda da RTR haja Not Vital ditg ch’ils daners da las buatschas sajan ids en auters projects. En tgenins exact na sappia el betg pli. Ma en il decurs dals ultims mais, suenter che RTR ha contactà Not Vital, haja l’artist puspè tramess daners a Kathmandu, sco ch’el haja fatg a savair.
L’emissiun «La show» è accessibla sin tut ils chanals online dad RTR.
Intervistas al lieu ed era maletgs actuals mussan dentant evidentamain che la piramida da Not Vital n’ha – cuntrari als raquints – mai servì sco scola, mabain ch’ella è restada in’ovra d’art e ch’ella è oz per part perfin in deposit per mopeds, sutgas e vaschella. Tuttina vegn era confermà en ils Cuntrasts che l’artist saja era stà benefactur per la glieud dal lieu, ch’el haja tramess p.ex. egliers, mangiativas u bugliders d’aua.