«Destruì in toc istorgia hoteliera» aveva la «Engadiner Post» titulà il mardi, ils 30 da matg 1989. Trais dis avant eran ils pumpiers da Tarasp, Scuol e Sent vegnids alarmads enturn las tschintg a bun'ura pervi d’in fieu en l’Hotel Waldhaus a Vulpera.
«Cura che nus essan arrivads qua eri gia in grond fim en ils locals sutterrans. Ins n'ha betg pudì ristgar dad ir en per guardar senza ils indrizs da gas», ha ditg ac quel di Christian Fanzun envers RTR, sco vicecapo dals pumpiers Tarasp cun l’hotel fimond davos el.
Enconuschentamain è l’hotel istoric quel di ars fin sin ils mirs, «in di avant ch'il cader fiss arrivà a Vulpera, dus dis avant ch'il rest dal persunal fiss arrivà ed in'emna avant ch'ils emprims giasts da quella stagiun fissan arrivads», raquinta Rolf Zollinger, l’ultim directur da l’Hotel Waldhaus.
Da salvar na deva quai suenter quel fieu nagut pli, da discutar però tant dapli. Fin oz n'èn las circumstanzas da l’incendi betg scleridas, ma accumpagnadas da famas, speculaziuns ed inculpaziuns.
Il cas vegn investigà anc ina giada
Ussa, stgars 37 onns pli tard, vegnan preschantadas novas invistas en l'incendi misterius – en il film documentar «Herbstfeuer» da Roman Vital. La sonda passada è vegnì mussà il film per l'emprima giada publicamain en l’Hotel Scuol Palace a Nairs. «Jau na preschent in purtret prefabritgà dal cas», di il reschissur, «ma bain novs fatgs e novas perspectivas.»
Ses film accumpogna Rolf Zollinger ed il cumissari da polizia pensiunà Peter Lang che fan retschertgas anc ina giada, ed emprovan da schliar il cas. «Igl è l’istorgia d’in directur senza hotel che n'ha fin oz betg digerì quai ch'è capità quella giada», di Roman Vital, «e che va ussa ensemen cun ses ami anc ina giada a la tschertga da la vardad.»
In’istorgia universala
Roman Vital è il figliol da Rolf Zollinger ch'aveva fatg amicizia cun ses bab, cura ch’els dus lavuravan sco cuschinunzs en il Suvretta House a San Murezzan. «Cura che l’Hotel Waldhaus è ars avev jau 14 onns», raquinta Roman Vital, «cun mes padrin n'avev jau tant contact, ma jau erel stà là ina giada sin visita e ma regord, co ch’jau exploravel cun il figl da Rolf ils tschalers da l’hotel. E ch'i servivan da tschaina in buffet gigant per ils giasts nobels. Da quel pudevel metter tge ch’jau vulev sin mes plat.»
Pir var 20 onns pli tard ha el lura discurrì l'emprima giada intensivamain cun ses padrin sur da l’incendi. «E lura pir hai jau realisà che quest misteri al preoccupa anc adina ferm e vegn era anc adina discutà en la regiun.» Ch’el saja stà surprais che quai era suenter tant temp anc adina in tema. «I va per ina gronda perdita persunala. Ma era per in’epoca impurtanta ch'è oramai passada. Perquai ha quell’istorgia era insatge universal.»
La decisiun da realisar definitivamain il film ha’l però tratg pir, cura ch'il segund protagonist era er da la partida – apunta il cumissari pensiunà Peter Lang. «Quel aveva empermess a mes padrin ch’els piglian suenter sia pensiun anc ina giada per mauns il cas. E cun el devi ina situaziun equilibrada – il directur pertutgà emoziunalmain ed il cumissari che s’orientescha vi dals fatgs.»
Avrì il tresor per il film
Quai era er per Rolf Zollinger ina cundiziun per insumma far part dal film documentar – che era Renato Testa, da lez temp cumpossessur da l’Hotel Waldhaus, e Peter Lang, da lez temp polizist a Scuol, sajan perencletg.
Il directur senza hotel è bain conscient ch’el e Renato Testa valan per blers fin oz sco culpabels da l’incendi. «Nus dus savain che nus n'avain nagut da far cun quai», di Rolf Zollinger, «il pertge – quai stat per mai davantvart.»
En il trailer dal film vegn mussà ina scena, nua che Rolf Zollinger di: «Sch'ins ha ina ravgia sin mai, lura pon ins exprimer quai er auter che cun in zulprin.» Tenor el è l’hotel ars per far vendetga. «Jau avev da lez temp scrit si tut, mess quel palpiri en il tresor e ditg a mes figl: ‹Quel di ch’jau na sun betg pli, pos prender quel palpiri, e lura sas, tgi ch'igl è stà.›»
Oramai ha’l ussa avrì gia pli baud ses tresor. «Per quest film hai jau stuì discurrer fitg avert – e natiralmain era dar al cumissari invista en mes palpiri», di Rolf Zollinger. El agiunta lura però era che quel haja sia atgna vista sin il cas. «Quel vuleva sez ir a fund a questa chaussa, vuleva savair tuot en l’ultim detagl e n'ha betg tractà mai memia sensitiv.»
Invista en las actas d’inquisiziun
Il film na dat betg mo invista en il tresor da Rolf Zollinger, ma era en las actas d’inquisiziun. «Quellas hai jau survegnì ordavant», raquinta Roman Vital, «quellas mussan, co che la polizia ha fatg retschertgas». E cuntegnan tenor il reschissur per exempel era duas expertisas davart il fieu. Ina concluda ch'il fieu saja cun gronda probabilitad rutt ora en dus differents lieus. Tschella concluda ch'i na stoppia betg esser stà uschia. Cun agid da las actas vesian ins, ch'i na dat naginas respostas simplas.
Cun agid da las actas vesan ins ch'i na dat naginas respostas simpas. La vardad è dara mo unidimensiunala.
Tge muster ch'il mosaic filmic cun tut quests differents elements preschenta a la fin pon ins vesair a partir da questa fin d’emna. En ils kinos a Lavin, San Murezzan, Puntraschigna, Tavau, Flem e Cuira vegn el mussà. Ma cun in kino da pop-up era a Sent, Zuoz, Tschiertschen ed Arosa. «In film sto ir tar la glieud», di Roman Vital, «ma oramai ch'i na dat en blers lieus nagin kino, manain nus cun il film gist era il kino en las vischnancas.»
Ed il directur senza hotel? El saja schont in pau gnervus, ussa ch'il film vegn mussà, di Rolf Zollinger. Sin las reacziuns, perquai ch'i vegnia puspè discurrì. «Ma quai è schont en urden. Da chattar ina fin cun tut quest cas, quai è grev per mai. Ma i gida, sch'ins po discurrer avert cun insatgi sur da quai ch'è capità.»