Il Museum Pulvermühle a Cuira dat in'invista en la producziun da pulvra da sajettar, da siglientar e d'artigliaria sco ch'ella vegniva fatga al lieu fin il 1976. Sin l'areal da radund 3,5 hectaras èn sa mantegnids 22 bajetgs istorics, nua ch'ins vesa differentas maschinas che gievan ina giada cun forza idraulica grazia a la pussibiltad da sviar il Mühlbach tras ils mulins. Ils indrizs mussan co che la producziun era organisada e tge pass tecnics ch'èn vegnids duvrads tar la producziun da pulvra.
Or da l'archiv:
Il mulin da pulvra è vegnì fundà il 1842 ed è l'emprim sa sviluppà sco manaschi privat, avant ch'el è vegnì manà vinavant da la Confederaziun suenter l'introducziun dal monopol statal da pulvra l'onn 1848. Enfin a set persunas - ils muliners eran savens da Domat - lavuravan en la producziun da pulvra nair e producivan radund 600 kils da la pulvra per di. Pervia ch'electriciad era scumandada or da motivs da segirezza lavuravan ils impiegads be durant glisch dal di.
En il Museum Pulvermühle
-
Bild 1 von 3. Las ingredienzas da basa per pulvra naira. Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 3. Ina tabla dal 1930 inditgescha il scumond da fimar. 20.- francs fissan oz – adattads a la chareschia – radund 140.- francs. Bildquelle: RTR.
-
Bild 3 von 3. La pulvra naira vegniva era vendida a pajais ch'eran en guerra. Bildquelle: RTR.
Suenter la lavur stuevan ils muliners trair or la vestgadira da lavur. Ils rests da pulvra naira eran anc en las textilias.
Il 1976 è il manaschi a Cuira vegnì aboli pervia da motivs da segirezza per il quartier datier. Hoz san ins visitar il Museum be en furma da guidas, lura vegn dentant reactivà il mulin cun aua per demonstrar ils indrizs idraulics.
Da la casualitad a l'arma
L'istorgia da la pulvra naira e da sajettar cumenza en la veglia China. Là han alchemists scuvert circa en il 9avel tschientaner per casualitad ina maschaida che brischava fermamain e che deva sbrinzlas – l'emprima pulvra naira.
A l'entschatta vegniva ella surtut duvrada per fieus artifizials e signals. Pli tard è la savida davart la pulvra naira arrivada sur las vias da commerzi en il Proxim Orient ed en l'Europa. A partir dal 13avel e 14avel tschientaner han ins cumenzà a duvrar la pulvra naira er militarmain, per exempel en chanuns e buis. Cun quai ha ella midà fundamentalmain il far guerra, perquai che las armas avevan tuttenina bler dapli forza da penetrar.
Oz vegn la pulvra naira classica be pli duvrada en tscherts secturs, per exempel tar armas istoricas, en il sport u tar fieus artifizials, entant che pulvra da sajettar moderna vegn en diever en l'industria ed en il militar.
Il muglin d'aua
-
Bild 1 von 4. L'aua dal Mühlebach aintra qua en il mulin. Cun la clappa amez san ins regular quanta aua che va dasperas e quanta che va tras il mulin. Var 400 liters aua per secuna sajan optimals per il manaschi. Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 4. René Caviezel e Gaudenz Schmid controllan la roda. Il guida futur e guida partent dal Museum Pulvermühle controllan – avant che l'aua va liber – che nagina ala ballucanta e sa distatga. Bildquelle: RTR.
-
Bild 3 von 4. Ina latrina gist sper la roda per cas urgents. «L'affar» sa splatava directamain en il Mühlebach. Bildquelle: RTR.
-
Bild 4 von 4. Il mulin che maschadava las trais ingredienzas principalas. Mintga roda paisa 5 tonnas. Per ch'i nu dettia sbrinzlas èn las rodas montadas in per milimeters sur il vonn. Bildquelle: RTR.
Il process davos la pulvra da sajettar
In mulin da pulvra istoric produciva pulvra da sajettar en plirs pass da lavur separads. Quels eran concepids per la segirezza e per ina qualitad regulara.
Fimar, electricitad e materials che pudevan chaschunar sbrinzlas eran scumandads sin l'areal. Be ina pitschna sbrinzla avess pudì chaschunar ina catastrofa.
L'emprim èn las materias – 75% salpeter, 15% charvun da laina e 10% zulper – vegnidas preparadas e nettegiadas separadamain. Suenter vegnivan els en in uschenumnà runal, ina sort mulin cun duas rodas grondas da mintgamai 5 tonnas che smatgava la maschaida e maschadava a medem temp intensivamain. La finamira era ina pulvra uschè fina e guliva sco pussaivel.
Silsuenter è la massa umida vegnida pressada per ch'ella daventia pli spessa. Suenter han ins puspè rut si la massa e crivlà u granulà ella cun apparats spezials en graunins da differenta grondezza. Questa granulaziun determinava quant spert che la pulvra brischa pli tard.
Per finir è la pulvra vegnida setgentada e spulvrada, perquai che pulvra fina reagiss memia ferm. Cun agid da granit survegniva la pulvra la glischur grischa ed era protegida dal umid.
Las maschinas en il mulin da pulvra vegnivan per il pli manadas cun forza d'aua per ch'i na dettia naginas sbrinzlas. Il medem mument èn ils singuls pass da lavur stads separads spazialmain per sminuir il ristg d'explosiuns. Da las stgarpas dals muliners enfin ils indrizs era tut fatg cun mesiras per evitar accidents, che capitavan adina puspè tar la lavur cun pulvra naira.
In futur intschert
Dapi il 2006 fascheva Gaudenz Schmid las guidas tras l'areal dal mulin da pulvra. Il post dal um da prest 90 onns ha René Caviezel surpiglià la mitad da matg. L'um pensiunà che lavurava tar la citad da Cuira, è chatschader passiunà e sa legra sin la nova sfida. El discurra dentan d'in futur intschert. Da chattar succesurs per la lavur voluntaria en il Museum saja ina gronda sfida. Il Museum Pulvermühle a Cuira è in dals ultims lieus en l'Europa che mussa la producziun da pulvra naira e marchescha in dals emprims bajetgs industrials da Cuira.