«Tschu tschu» - La lingia Brig-Mustér festivescha in giubileum da 100 onns

Cun paucas minutas retard è la locomotiva da l'onn 1948 arrivada a Mustér curt avant las 15:00 per festivar il giubileum da 100 onns da la lingia Brig-Mustér. In pèr persunas han spetgà sin ils binaris ed han fatg fotografias, ma la gronda part da la glieud è lura vegnida or dals vaguns vegls. Dapi las 08:00 la damaun era la gruppa d'emploiads da la Viafier Matterhorn-Gottard sin via. Tranter els er il president communal da Brig ed il president communal da Mustér, sco er il directur da la Viafier retica Renato Fasciati ed il cusseglier guvernativ Marcus Caduff.

L'um ch'è ì cun la locomotiva sur quels 96 kilometers è stà il locomotivist Emmanuel Manetsch. Dad ir quel di cun la locomotiva 4/4 I numer 36 fetschia in pau losch da, di el. I saja tut auter dad ir cun quella che cun in tren modern – ins stoppia anc far tut a maun, e damai ch'i n'aveva nagin sez saja el stà en pe l'entir viadi.

Sumegliant tuni era tar las persunas ch'èn idas cun – in giast raquinta che la veglia moda da construir il traject haja fascinà el il pli fitg. Ed il directur da la Viafier retica Renato Fasciati ha manegià: «Igl è era stà fitg impressiunant da vesair quant fitg ch'ils glatschers ch'ins vesa sin via èn ids enavos.»
Suenter in curt pled d'engraziament dal president communal da Mustér René Epp hai dà glatsch gratuit per tut ils hosps – quai ch'els prendevan cun plaschair da quest di chaud.

L'istorgia da la lingia Brig-Mustér

Ils 18 d'october 2026 èsi stà entirs 100 onns ch'in tren è ì nuninterruttamain tranter Brig-Andermatt-Mustér. In fatg che na tuna forsa betg uschè spectacular, ma che signifitga in grond pass en l'istorgia da la Viafier Matterhorn-Gottard (da pli baud: Viafier Furca-Alpsu VFA). Ma i cumenza schizunt pli baud.

1888

I cumenza tut en il Vallais. L'onn 1888 vegn fundada la «Chemin de fer de Compagnie Viège à Zermatt SA» cun l'idea da far ina lingia da tren tranter Zermatt e Visp. Quella lingia vegn lura era construida e gia en l'onn 1892 han ils trens gia transportà 38'000 persunas da Zermatt a Visp ed enavos.

1910

Il 1910 vegn fundada ina nova societad d'aczias cun l'idea dad ir sur la muntogna tranter il Vallais ed il Uri, la «Companie Suisse du chemin de fer de la Furka (BFD)» nascha.

Gia in onn pli tard cumenzan las lavurs da construcziun dal traject da Brig-Furka-Mustér (BFD) tras Goms cun badigliada a Naters. Ed er il tunnel tut sisum il pass dal Furca vegn cumenzà a construir da tuttas duas varts.

1914/1915

Ils temps èn turbulents ed i cumenza l'Eprima Guerra mundiala. Cun quai vegn er la lingia tranter Brig e Gletsch averta, ma enstagl da turists e passagiers transportan ils trens uss schuldads ch'entran en servetsch en la regiun alpina.

Il 1915, quatter onns suenter l'entschatta è la perfuraziun dal tunnel sisum il pass Furca.

En ils onns suandants cumenza in temp finanzialmain grev da la BFD:

• 1916: Il BFD smetta tut las lavurs suenter ch'il budget da 38 milliuns francs è duvrà si. Ils indrizs mezfinids tranter Gletsch, Andermatt e Mustér crodan en in sien profund.
• 1923: La BFD declera il concurs.

1925

La Viafer Visp-Zermatt cumpra la BFD e daventa l'organisaziun successura Viafier Furca-Alpsu (FO).

Cun quai vegnan las lavurs als indrizs bandunads dal 1916 prendidas si ed er finidas cun success.

Ils 3 d fanadur 1926

In onn pli tard vegn festivà l'avertura da la lingia Brig-Andermatt-Mustér.

1930

L'emprim tren dal Glacier-Express fa viadi da Zermatt fin a San Murezzan.

1942

L'atun 1942 vegn festiva l'electrificaziun senza interrupziun da la lingia Brig-Mustér. Cun quai va ina èra a fin – l'èra da las locomotivas da vapur. Ma betg mintgin sa legra da quel svilup, perquai che las locomotivas da vapur vegnan per part extirpadas e per part vendidas en il Vietnam.

Ma las locomotivas vegnan pass per pass damain fin il 1968, nua ch'il davos viadi uffizial da Brig–Mustér ha lieu.

1973

La FO va cun il curs dal temp e cun quai vegn er il project dal tunnel da basa da Furca tranter Oberwald e Realp realisà.

1982

L'avertura dal tunnel da basa da Furca. Cun quella è la lingia Brig-Mustér en funcziun durant tut l'onn, e quai munta era per la lingia da tren che vegn sur la muntogna che quella na vegn betg pli duvrada.

Ils mais ed onns suenter cumenzan la reconstrucziun successiva e la renaturalisaziun da la lingia da muntogna che na vegn betg pli duvrada. I cumenza l'emprima resistenza cun la pretensiun da mantegnair la lingia da muntogna per la posteritad. I da schizunt demonstraziuns a Gletsch cunter la destrucziun da la lingia veglia.

E quel svilup evochescha ina fundaziun dad ina nova uniun: l'Uniun da la lingia da muntogna da Furca (VFB) l'onn 1983.

Ils onn suandants sa cunvegn la direcziun da la FO cun represchentants dal VFB ed approvescha a l'uniun emprimas lavurs da sanaziun vi dal traject. L'uniun da l'autra vart garantescha a la FO – cur ch'il salvament da la lingia da muntogna na reussescha betg – ils custs da 150'000 francs per retardar la demoliziun.

L'onn 1985 vegn puspè fundada ina ulteriura societad d'aczias en connex cun la lingia da muntogna da Furca: la «Dampfbahn Furka Bergstrecke AG (DFB)». Ella maina en futur la lingia da muntogna da Furca.

Er a l'autra vart da la muntogna vegnan fatgs efforts per mantegnair la lingia da muntogna Furca ed uschia crescha il project ed i vegn creà in manaschi da la lingia istorica.

1990

Per reintroducir las locomotivas veglias fa in team da 12 persunas dal DFB in'acziun spectaculara «Back to Switzerland». Cun agid da dus camiuns russ e d'in char annex svizzer vegnan las restanzas da tschintg locomotivas a vapur, construidas en Svizra, transportadas da las regiuns autas dal Vietnam al mar. Da là vegnan ellas transportadas cun la bartga a Hamburg e lura vinavant en Svizra.

1992-2010

• 1992: La DFB cumenza la gestiun tenor urari, per entant dentant mo sin il traject Realp–Tiefenbach.
• 1993: La DFB po prender en funcziun sia segunda part e va ussa cuntinuadamain da Realp a Casti fin a la staziun dal Furca.
• 1997: La nova staziun Realp-DFB vegn averta.
• 1998: L'emprim tren da diesel uffizial va da Realp fin a Gletsch.
• 2001: Per l'emprima giada charrescha in tren a vapur direct dad Andermatt via Realp en il glatscher.
• 2003: La FO daventa «Viafier Matterhorn-Gotthard».
• 2006: Badigliada ad Oberwald per cumenzar a repassar il traject Gletsch–Oberwald.
• 2010: Cun la sanaziun dal traject Gletsch-Oberwald è ussa charrabel l'entir traject da muntogna.

Il traject da muntogna Furca e locomotivas da vapur

2026

Il giubileum da 100 onns vegn festiva il 3 da fanadur.