Il Chalandamarz. Be il num evochescha gia maletgs, suns e sentimaints. Per Engiadinaisas ed Engiadinais è quai bler dapli che be in di en il chalender. Igl è istorgia, igl è identitad, igl è ina part da l’olma.
En la Vita e cretta maina l’intermediatur da cultura Chasper Pult tras ils misteris da questa festa. El mussa, co chi nascha tras il gir dal temp da ragischs precristianas, dumondas eticas e sentiments da fertilitad ina tradiziun – il Chalandamarz.
La vita va vinavant – las ragischs veglias dal Chalandamarz
S’imaginai, per in mument, il temp da noss antenats. L’emprim da mars, cur che la natira cumenza a sa dasdar dal sien d’enviern. Quest di, la «Chalanda» u per latin «kalendae», era per ils Romans il cumenzament d’in onn nov. Ma anc pli impurtant: igl era il mument da primavaira e speranza. La speranza che la terra vegn a dar puspè ses fritgs, che la vita va vinavant.
Chasper Pult raquinta che quest sentimaint da fertilitad saja forza il cor dal Chalandamarz, anc pli vegl che l'idea da stgatschar l’enviern. La veglia da viver, da crear, da dar vita.
El discurra da la malsegirezza dals antenats cur ch’ils dis vegnivan pli curts e pli stgir, e la dumonda: «Ma vai propi puspè enavant?» Quai era il mument dal solstizi d’enviern, cur ch’ils dis cumenzan a crescher danovamain. Quellas isanzas da fertilitad, da speranza, sajan veramain pre-cristianas.
Pensai be, quai è insatgi ch’ins di: la vita sto ir enavant! La terra sto dar danovamain ses fritgs, e nus, sco umans, stuain eir ir enavant. Quai es il cor da la fertilitad.
Sch’il sulegl cumenza a turnar, saja quai il Chalandamarz che di: 'Guarda, la vita è là, la spranza è là!'
Mattas e mats, stgellas e sentiments
Co è quai cun las mattas al Chalandamarz? In tema che dat adina puspè da discutar. Tenor Chasper Pult hajan las mattas adina gì lur rolla, er scha na betg adina cun las stgellas grevas.
Ellas sajan stadas da la partida cun chantar, ballar e preparar flurs, cun esser ensemen cun lur marus e furmar uschia pèrins da Chalandamarz: «Las mattas eran adina là, cun lur chanzuns, cun lur flurs. Ellas eran il cor dal Chalandamarz, er sch’ellas n’eran betg en l’emprima lingia.»
Insumma saja il Chalandamarz ina magari erotica, di Chasper Pult. Ils moviments dals mats cun lur plumpas e stgellas enturn il chalun sajan in signal pli che evident per la cuntinuaziun da la vita:
Quest moviment dals mats cun las stgellas, quest’energia, è sco in vegl clom: 'La vita è qua, la vita ha dad ir enavant!
Il sun da zampugns e stgellas daventa uschia er in eco da temps passats, perfin precristians.
In’isanza tranter Uorsin e vita contemporana
Grazia a Selina Chönz e ses Uorsin san milliuns d’uffants en tut il mund dal Chalandamarz – e surtut da l’istorgia dal mattin cun la stgellina che na dat betg si e surventscha per ses siemi da la plumpa gronda tut ils obstachels.
Ma, di Chasper Pult, per che quest’isanza possia viver enavant na possia ella betg vegnir reducida be ad in spectacul per turists u per far reclama. El quinta l’exaimpel da la scola da Guarda, che saja vegnida dumandada ina giada da vegnir a Turitg en il Jelmoli a far Chalandamarz en l’october. Quai saja sco sch’il Chalandamarz perdessa si’olma:
Ma sch’ins na di betg, che quai è sco giugar a teater, sch’ins va simplamain giu ed ins fa sco sche, lura è quai il cumenzament da la fin dad in’isanza.