Siglir tar il cuntegn

Elecziuns GR 2026 Nua è la «Lavina naira»?

Person hält Fernglas und schaut in die Ferne.
Legenda: Nua è la «Lavina naira»? Il 1926 fiss quai stà ina dumonda che mintgin avess savì respunder – ella vegniva dal Grischun catolic. Keystone

Mintga quatter onns elegiain nus nossas represchentantas ed ils represchentants politics per il Cussegl grond e per la regenza. Sche jau quint ussa che la tematica da confessiuns na saja insumma nagin tema en la campagna electorala, pens forsa inqualin u inqualina «gea – e lura?» – sco che las Grischunas ed ils Grischuns dal 1926 avessan scurlattà il chau – ma pervi dal cuntrari.

Politica senza religiun? Da quel temp strusch d’imaginar.

Co èsi vegnì a questa midada, co èn las confessiuns svanidas da la discussiun politica? Per chattar ora quai faschain in lung sigl enavos en il temp, en l’onn 1926 – nua che la confessiun n’era betg privata, mabain l’actura principala sin il palc politic.

1926 – religiun en il center cun la «Lavina naira»

Avant che las Sursilvanas ed ils Sursilvans dals onns 1920 savevan discutar, era lur destin politic gia decidì: Ils umens appartegnevan a la Partida conservativa, las dunnas n'avevan nagina vusch politica e tuts ensemen eran catolics.

Männer in schwarzen Gewändern lesen in beleuchteter Umgebung.
Legenda: In maletg simbolic per illustrar danunder ch'il num pel catolicissem politic derivava. Keystone

Ina dominanza catolica cun forza sco ina lavina – perquai discurra quel che s'occupa cun istorgia era da la «Lavina naira». Quel che empruvava da s'opponer vegniva simplamain tschiffà dad ella:

L’onn 1926 è amez il temp nua ch’il Grischun è sfendì. Nua che la geografia cumonda la cretta e la cretta la partida – e punct.

D'ina vart il Grischun protestant, refurmà – il Partenz, il Scanvetg, l'Engiadina – per gronda part. Qua regnan ils liberals, la PLD, la Partida democratica, ina forza giuvna sanester-liberala, che s'era gist distatgada da la PLD e cumenza a vegnir ferma en quels onns, era s'orientond al pievel grischun evangelic.

Da l'autra vart il Grischun catolic, la Surselva, parts dal Grischun central. Politica, societad, tuts unids en la cretta catolica, ina gronda forza – quai è la «Lavina naira» sco che l'istoricher Adolf Collenberg la descriva en sia publicaziun davart las partidas grischuns e lur tschertga d'identitad e pussanza. 

1926 – las sbrinzlas sgolan pervi da la scola

Il 1926 sgolan las sbrinzlas, ideas conservativas cunter ideas liberalas, di per di duels fervents en il «Bündner Tagblatt» ed il «Freier Rätier». Il tema: la scola.

Las forzas liberalas vulessan ina scola seculara, controllada dal stadi e cun ils medems plans d'instrucziun per tuts.

Verschneite Strasse mit einer grossen Kirche im Hintergrund und Bergen.
Legenda: Il center dal mund - silmain da quel catolic da la «Lavina naira», per exempel l’onn 1926. Keystone

Per l'elita catolica cun la scola claustrala da Mustér a la testa è quai in'attatga cunter la cretta e la cultura rumantscha.

Perfin giu da la chanzla vegn ditg tge ch’ins duai votar e tgi ch’ins duai eleger. Tgi che elegia liberal vala sco traditur.

I dat atgnas societads da giuventetgna catolicas, atgnas cassas da malsauns, atgnas uniuns purilas – tut per sa defender cunter las ideas liberalas da Cuira.

Il tren fa luar la «Lavina naira»

Ma lura vegn il tren… per propi: Il temp modern arriva cun tut novas sfidas. La «Lavina naira» na vegn betg cumbattida cun arguments teologics – mabain cun vias, trens e turissem. La vita dals umans sa mida fundamentalmain. La Viafier retica arriva – in project promovì dals liberals.

Gruppe von Menschen mit Skiausrüstung steigt in alten Zug im Schnee ein.
Legenda: Cun il tren vegn la moderna – turistas e turists, hoteliers e perfin refurmads. Keystone

Las valladas n'èn betg pli uschè isoladas. I dat moviment, igl arriva nova gleiud e novas opportunitads professiunalas:

I dat moviment, il arrivan turists, hoteliers, refurmads – ed enina han ils figls ed era las figlias dals purs en ils gronds hotels in'alternativa a la stalla dal bab.

En il turissem pon ins gudagnar agens raps, independentamain da l'elita local-catolica.

E lura vegnan las dunnas

Suenter la Segunda Guerra mundiala perda il sistem confessiunal adina pli e pli. Las giuvnas ed ils giuvens grischuns laschan la controlla sociala dals vitgs davos sai e pon ir or en il mund.

Gruppe von Menschen mit Regenschirmen und Schildern bei einer Demonstration im Regen.
Legenda: Ellas han fingià demonstrà il 1929 per lur dretg da vuschar – vegnì è el lura il 1971 sin livel naziunal ed il 1972 en il Grischun sin livel chantunal. Keystone

Ils 5 da mars 1972, en il Grischun in zic pli tard che sin nivel naziunal, la proxima gronda midada: a partir dad ussa pon era las dunnas votar. Las dunnas elegian bain er anc cristian-democrat, ma las structuras cumenzan a rumper si.

Las Grischunas van er autras vias, na suondan betg simplamain ils vegls trops confessiunals dals umens.

Ed ussa – l'onn 2026?

Gruppe von Menschen, die auf einer Bühne sitzen.
Legenda: 5 dad ellas ed els èn la regenza nova: Il podium cun Maurizo Michael (PLD), Valérie Favre Accola (PPS), Nora Saratz Cazin (PVL), Martin Buehler (PLD, enfin ussa), il moderatur Manfred Papst, Reto Bott (independent), Aita Zanetti (Il Center), Marcus Caduff (Il Center, enfin ussa), Peter Peyer (PS, enfin ussa) e Carmelia Maissen (Il Center, enfin ussa), da sanester ad ina discussiun. Keystone

  • Ussa è luada la «Lavina naira» e perfin il C cristian da la Partida cristian-democratica è svanì. La PCD ha num dapi tschintg onns simplamain Il Center – ensemen cun la PBD. Quella partida ch'aveva sias ragischs en ils anteriurs democrats refurmads – propi la cumbinaziun pragmatica tranter ils adversaris dad ina giada. Ina ch'emprova d'esser elegibla uschia per Grischunas e Grischuns en tut il chantun.
Tar las elecziuns 2026 na vai perquai betg pli per salvar l'olma catolica, mabain tut pragmatic per guardar da mantegnair vuschs ed uschia pussanza e cunfinar la concurrenza a dretga ed a sanestra.
  • La PLD – pli baud cunterpol protestant – è oz secularisà. La confessiun da candidatas e candidats n'è betg tema.
  • La PPS fa politica da cultura e betg da confessiuns – ella unescha electuras ed electurs da tut las vals en il cumbat cunter esters, migraziun e lufs.
  • Ed ils socialdemocrats? Ina giada attatgads sco socialists ateists s'orienteschan els oz ad in electorat contemporan che n'ha betg pli grond interess da politica confessiunala.

Il Grischun dal 2026 è ina democrazia seculara, nua ch'i va ad elecziuns bain per vuschs e pussanza, ma gia da ditg betg pli per il cumbat da catolics cunter protestants.

RTR Vita e cretta 08:00

Artitgels legids il pli savens