In dals temas centrals: La sanadad. Tge dian las singulas partidas da quest tema e sin tge valurs sa basan lur ideas? Per ir sin ils fastizs da quel svilup conguala la Vita e cretta la politica dad oz cun quella dad avant 100 onns. Tge è sa midà, tge betg e tge ha quai a da far cun las valurs da las partidas?
1926 – la sanadad è in affar privat
Il 1926 era la sanadad surtut ina chaussa privata. In dals temas centrals: la tuberculosa, la «pesta alva», che sparteva la societad. La noblezza tschertgava guariziun a Tavau en ils sanatoris da luxus. En las valladas grischunas pativan las persunas malsaunas senza bler sustegn. La dumonda quant ch’il chantun haja da sustegnair quella glieud procurava per discussiuns intensivas en il Cussegl grond.
Per las partidas burgais-conservativas (antecessuras dal Center e la PLD dad oz) era la situaziun clera – nagin sustegn:
Sanadad ha da far cun l’atgna responsabladad, cun fundaziuns privatas ed organisaziuns cristianas, dentant betg cun il chantun.
Quellas partidas han er impedì ch'il chantun vegnia obligà da pajar ina segiranza en cas da malatia u d’accident.
La Partida socialdemocratica percunter pretendeva gia lura sustegn per ils pli paupers. Cunquai ch'il stadi na fascheva betg bler, vegnivan activas iniziativas privatas sco quellas dad Anna von Planta e la secziun grischuna da la Crusch Cotschna Svizra.
2026 – la sanadad e ses custs èn in tema central en il cumbat electoral
100 onns pli tard è la sanadad daventada in tema politic central. Entant che las persunas malsaunas dal 1926 uravan per guarir, pretendan ellas il 2026 mintga sustegn pussaivel e planschan al medem mument dals custs.
Sanadad pertutga mintga budget – quel privat a chasa, dentant era quel public dal chantun.
Las partidas e lur valurs èn differentas:
- Peter Peyer da la Partida socialdemocratica, il directur da sanadad, ha gist proponì in «model directiv da sanadad dal chantun Grischun 2026-2036». Ina da las pitgas: rinforzar la controlla statala. La PS dad oz pretenda in tetg da premias e paritad per tuttas e tuts, tenor l’idea da basa: Las Grischunas ed ils Grischuns èn umans vulnerabels, che han da vegnir protegids dals mecanissems dal martgà.
- La Partida populara svizra cun sia candidata da regenza Valérie Favre-Accola vesa memia bler stadi e memia blera birocrazia. Lur basa morala è l'atgna responsabladad: Tgi che viva saun e spargna bain na duai betg patir da l’ineffizienza dad in sistem surregulà.
- Il recept da la Partida liberaldemocratica, cun regent Martin Bühler e candidat Maurizio Michael: dapli digitalisaziun ed effizienza. Betg dapli stadi, dentant cundiziuns pli liberalas per che ospitals ed instituziuns possian reagir sin quai ch’il martgà pretenda. Ed era qua – dapli atgna responsabladad dals pazients.
- Il Center, cun regent Marcus Caduff, regenta Carmelia Maissen e candidata Aita Zanetti, vesa il provediment medicinal sco service public. Per els n'è il mantegniment da la structura decentrala dals ospitals betg be ina dumonda da far quints, dentant er ina da tegnair tgira a la glieud – e quai er en la periferia.
La differenza dal 1926 al 2026 – ina nova dimensiun etica
L’onn electoral 2026 porta er in concept etic, che na fiss anc betg stà imaginabel il 1936 – numnadamain l’idea da «One Health» dals verd-liberals cun Nora Saratz-Cazin. Quest'idea collia la sanadad da l'uman cun quella dals animals e da tut l'ecosistem. Da proteger quel è in duair moralic ed etic universal.
Il tema sanadad è oz pli impurtant che mai. Dal 1926 era ella in risico privat. Il 2026 èn ils custs da sanadad centrals. Tuttina resta la dumonda centrala la medema sco avant 100 onns:
Quant laschain nus custar il bainstar, la vita e la dignitad da nus e noss conumans?