Il 26 d’avrigl 1986 è stà in bel di da primavaira en l’Ucraina – dentant er quel di, ch’il reactur numer 4quatter da l’ovra atomara da Tschernobyl è explodì. Igl è stà in super-GAU, ina catastrofa nucleara betg pli controllabla, cun consequenzas ch'occupan enfin oz.
Ina da las consequenzas è dentant er stada positiva – numnadamain las experientschas che millis dad uffants da las regiuns pertutgadas han savì far a l’exteriur. Uschia èn arrivads ils «uffants da Tschernobyl» er en Surselva, nua che betg be «l'Agid da Tschernobyl Surselva» beneventava els sur onns cun bratscha averta, mabain tut la regiun.
Il privel invisibel e sias consequenzas visiblas
L'explosiun a Tschernobyl ha derasà ina nivla radioactiva sur vastas parts da l'Europa. Las autoritads sovieticas han empruvà da zuppentar las dimensiuns da la catastrofa, ma ils effects eran clers. La populaziun n'è betg vegnida evacuada ni infurmada a temp.
Il pli ferm pativan ils uffants, ils pitschens ed anc betg naschids da l'irradiaziun. E quels ch'eran pir per nascher pativan da stuair crescher si en zonas contaminadas. Zonas ch'il president da l'Agid da Tschernobyl, Artur Decurtins, descriveva en ina Marella da l'onn 2011 uschia:
En questa zona morta pon ins ir en mo cun in permiss spezial. Ins arriva ad in punct cun ina barriera ed ina guardia che lascha passar be tgi che ha in permiss. En la zona avain nus vis in pèr vitgs ch’eran vegnids spazzads. Là eran mo anc intginas ruinas, nagut e nagin auter pli.
Artur Decurtins ha visità la zona morta da Tschernobyl trais giadas ed ha constatà la devastaziun persunalmain. Malgrà la bellezza da la natira che ha reconquistà il territori, resta il privel invisibel. El ha er menziunà ch'ins na vesia betg la radioactivitad, ma che quella saja tuttina preschenta, per exempel en ils animals u en la terra cultivada.
Ils cunfins da la zona contaminada vegnian tratgs a moda arbitraria, sco per exempel tar in flum, nua ch'ina lingia limitia la pestga - survart na dastg'ins betg pestgar, sutvart bain.
La Surselva sco lieu da refugi ed agid che resta
Partind dad in'iniziativa privata en il Belaruss eran sa furmads gia curt suenter la catastrofa agids da Tschernobyl en divers pajais europeics. Er en Svizra, en Surselva èn fruntadas las pitgiras dals «uffants da Tschernobyl» sin ureglias e cors averts.
Tar quellas e quels che sustegnevan ils uffants tutgavan er Jolanda e Beat Erb cun lur famiglia. Sur decennis han els gidà d'organisar ed ospitar las quatter emnas vacanzas per ils uffants belaruss, per che quels pudevan scappar dal mintgadi radioactiv.
Da l’album dals Erbs 1 – las visitas dals uffants en Surselva
-
Bild 1 von 5. Durant las quatter emnas en Surselva faschevan ils uffants numerus viadis – sco qua al Lai da Cauma. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 2 von 5. Visitas en il museum a Mustér – per ils uffants da Tschernobyl in contact cun ina natira betg contaminada radioactivmain. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 3 von 5. Tut la regiun purscheva maun per ch’ils uffants possian passentar in nunemblidaivel temp en Surselva. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 4 von 5. Visita en cumpagnia sin la plazza da giugar. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 5 von 5. Quatter emnas en Surselva – e regurdanzas per la vita. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
Questas visitas purschevan betg mo recreaziun, mabain er sustegn medicinal ed in impurtant levgiament psichic. In dals passa 300'000 uffants da Tschernobyl, che ha pudì passentar vacanzas a l'ester, era Mascha. En la vegliadetgna da 9 onns era ella vegnida en Surselva tar ils Erbs e lur dus uffants.
Per la Marella è ella s'annunziada via Whatsapp tar ses amis en Svizra, tar Jolanda e Beat Erb e lur figlia, ed ha raquintà da memorias nunemblidaivlas, dentant er dal mintgadi dir ch'accumpagna ils pertutgads da la catastrofa er oz anc:
Quai è l'exempel impressiunant da Mascha, ch'era vegnida cun 9 onns en Surselva ed è oz dentista a Minsk. Quest agid ha pussibilità als uffants ina perspectiva e meglierà lur cundiziuns da vita, malgrà che lur sistem immun era pli flaivel che quel dals uffants svizzers.
Da l’album dals Erbs 2 – la patria belarussa dals uffants
-
Bild 1 von 6. Uffants ch’èn vegnids cun l’Agid da Tschernobyl Surselva en Svizra. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 2 von 6. Vita quotidiana en il Belarus – regurdanzas impressiunantas dad in dals numerus viadis dals Erbs. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 3 von 6. Las famiglias belarussas retschavevan las visitas da la Surselva cun bratscha averta. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 4 von 6. Ina baselgia en il Belarus. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 5 von 6. Er en las scolinas eran arrivadas las visitas sursilvanas sin lur viadi en il Belarus. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
-
Bild 6 von 6. Maletgs dal Belarus dals onns 90 che laschan regurdar a temps gia ditg passads. Bildquelle: Jolanda e Beat Erb.
Ina magistra belarussa, Valentina, ch'ha accumpagnà ils uffants, ha suttastritgà che quests uffants vegnivan da famiglias cun grevas cundiziuns finanzialas u da geniturs singuls e survegnivan en Svizra «attenziun, segirtad ed amur».
Er per la Marella ha ella notà il rapport da ses emprim viadi en il Belarus e tar Mascha e sia mamma – cun las impressiuns dad in viadi aventurus, ch’era avant passa 30 onns e che resuna anc adina en ses cor e sia vita:
Ina catastrofa che cuntinuescha: lecziuns per l'avegnir
40 onns suenter il super-GAU n'è Tschernobyl tuttina betg in lieu dal passà. La radioactivitad è bain pli bassa en blers lieus, ma il privel è restà. Il mantel da protecziun enturn la zona la pli periclitada è donnegià d'ina drona russa, e l'implant dovra er senza esser en funcziun di per di electricitad e controlla constanta.
La situaziun da guerra actuala en l'Ucraina accentuescha ils risicos supplementarmain.
Tschernobyl mussa: catastrofas atomaras na fineschan betg cur ch’il fieu è stizzà. Ellas han effects sur generaziuns – per la sanadad, la societad, la politica. La dumonda centrala resta averta enfin oz: co duain nus ir enturn cun ils risicos d'ina tecnologia, che ristga da surviver nus?