Viagiar para per nus oz sco la chaussa la pli natirala – curt sur la fin d'emna svanir en il sid u ir en vacanzas. Avant dapli che 150 onns dentant era la mobilitad in privilegi da la classa superiura. Viagiar pudevan sa prestar quasi mo la noblezza e la part da la populaziun bainstanta. Pussaivla è questa nova movibladad pir vegnida tras innovaziuns tecnicas sco la construcziun da la viafier – e tras la dira lavur da millis migrantas e migrants da lavur. Lur contribuziun en l'istorgia dal turissem vegn savens emblidada.
Senza la viafier na fissan bleras vias, pass e lieus da vacanzas mai sa furmads. E senza las forzas da lavur – surtut da la Vuclina e da la Lumbardia – n'avessi simplamain betg dà l'infrastructura necessaria. Precis a quests umans sa deditgescha l'exposiziun «Addio, Willkommen, A revair» dal Museum retic. Ella raquinta istorgia a maun da vias da vita persunalas – Istorgias da persunas sco ti ed jau.
Giovanni Bertolini – dal lavurer a l'interprendider
Ina da quellas istorgias è quella da Giovanni Bertolini. Gia cun 12 onns ha el cumenzà sco simpel gidanter sin in plazzal. Cun diligenza e perseveranza è el sa lavurà dal purtader a l'emprendist, pli tard al partenari e la finala a l'impressari da construcziun che ha success.
Dals gronds resta dapli. Quels scrivan plitost biografias u quels laschan enavos in hotel u tut tenor er lur vestgadira. La glieud che lavura davos las culissas, bler pli pauc.
Cun construir la via dal Pass dal Flexen (Vorarlberg, Austria) ha el stgaffì ina colliaziun averta l'entir onn a Lech ed uschia mess in crap da fundament per il svilup turistic da la regiun.
Betg mo vias, mabain era palazs
Forzas da lavur na vegnivan dentant betg mo duvradas per vias e lingias da viafier. Er ils gronds hotels da la belle époque magliavan resursas enormas. Per la construcziun d'in hotel sco il Palace a San Murezzan lavuravan da temp en temp 200 fin 500 persunas il medem mument sin il plazzal.
Entant ch'ils giasts bainstants giudevan luxus e cuschina fina, lavuravan persunas da l'entira Europa davostiers. In dad els era Giovanni Battista Gastaldi da Siena. Il cuschinier è stà engaschà en radund 20 differents hotels, tranter auter en il Kurhaus Tarasp, e stat exemplaricamain per la mobilitad da gudogn internaziunala da lez temp.
Turissem sco schanza da vita
Per blers n'ha il turissem betg mo muntà lavur, mabain era ina perspectiva per l'avegnir. Tscherts han grazia al boom perfin pudì s'accumplir in siemi da vita. Ils centers turistics èn creschids a moda rasanta.
Or da pitschens vitgs muntagnards èn daventads lieus d'inscunter internaziunals cun cafés, butias, ateliers e novas professiuns.
Ma questa midada n'è betg fruntada dapertut sin consentiment. Gia lura hai dà resalvas envers persunas immigradas e novs projects da vita.
En Engiadina schevan ins pli baud: «Sche memia blers Talians vegnan avain nus memia blers catolics en nossas vischnancas.»
Emprim catalisatur, uss spiun?
Il schlantsch economic da la belle époque ha chattà ina fin abrupta cun il cumenzament da l'Emprima Guerra mundiala. Il turissem è dà ensemen. Hotels èn daventads lazarets, chombras da giasts salas da malsauns. Bleras forzas da lavur han stuì turnar en lur pajais d'origin u èn vegnidas clamadas en servetsch militar. Mobilitad, ina giada motor dal progress, è tuttenina vegnida restrenschida – migrantas e migrants da lavur valevan uss sco suspectadas e suspectads potenzials.
Istorgias e destins persunals
L'exposiziun «Addio, Willkommen, A revair» collia istorgia contemporana europeica cun curs da la vita da persunas individualas. Ella mussa co che la migraziun, la lavur ed il turissem han marcà la regiun alpina – e tge contribuziun che nundumbraivlas forzas da lavur, savens invisiblas, han prestà.