L'unda da chalira è da sentir fin lunsch si en las muntognas. Ils proxims dis e cun quai gia la fin da zercladur vegniss l'uschenumnà «di da regress dals glatschers» ad esser cuntanschì, pia il di ch'ils glatschers han gia duvrà si tut las reservas d'enviern. Quai ha calculà in team da perscrutaziun da glatschers da l'ETH. Pir ina giada è il di da sminuziun stà pli baud.
Gia ils 29 da zercladur uschè lunsch
«Tenor nossas calculaziuns e previsiuns entra il di da regress dals glatschers da quest onn ils 29 da zercladur», declera il perscrutader da glatschers Matthias Huss. Vul dir, gia ussa han ils glatschers svizzers pers tut il volumen ch'els han bajegià si sur l'enviern – la cuverta da naiv ch'als ha fin ussa protegì dal luar.
En il chantun Grischun èsi anc in zic mender ch’en il rest da la Svizra, perquai che l’enviern è stà extraordinari sitg.
Mintga di da stad che vegn uss anc, destruescha glatsch ch’è sa furmà avant decennis u tschiantaners. L’ultima giada ch’i n'ha dà nagin di ch'ils glatschers èn ids enavos è stà il 2001. Dapi lura avain nus mintg’onn ina perdita da quantitad dals glatschers – ina giada pli ferm, ina giada main. Quest onn datti ina ferma perdita da glatsch dals glatschers. Quant exact pon ins però dir pir la fin da la stad, il settember.
Nagin record da nov
«La situaziun è propi fitg extraordinaria. Be gist durant l'onn 2022 era quest di anc in zic pli baud. 2022 èn vegnids battids tut ils records da la marschauna dals glatschers. Ma cun quest onn essan nus sin rang dus», declera il perscrutader da glatschers.
-
Bild 1 von 2. «Igl è impressiunant da vesair quant lunsch ensi che la naiv è gia svanida sin il glatsch», di Matthias Huss. Bildquelle: Matthias Huss/ ETH Turitg.
-
Bild 2 von 2. «Quai vul dir che nus essan mumentan en cumparegliaziun cun in onn normal pliras emnas fin passa in mais ordavant cun la marschauna. Quai è in problem: Tut ils dis da chalira che vegnan uss anc èn directamain responsabels per la digren dals glatschers», uschia il perscrutader da glatschers. Bildquelle: Matthias Huss/ ETH Turitg.
L'unda da chalira actuala fa pia gia ir en malura las ultimas reservas d'enviern dals glatschers. Tar quest punct sajan ins normalmain pir l'avust, di Matthias Huss. El e ses team han plinavant calculà ch'i cula il mument uschè blera aua da naiv giu dals glatschers svizzers ch'ins pudess emplenir cun quella mintga sis secundas in batschigl olimpic.
Igl èn cifras extraordinarias. Ch'ils glatschers svizzers èn pia gia uss al punct d'inversiun n'haja dentant betg mo da far cun l'unda da chalira actuala, mabain era cun las cundiziuns pli baud l'onn, dat Matthias Huss da ponderar.
«D'ina vart avain nus puspè gì in enviern cun bler memia pauca naiv. Quai vul dir che la stresa da protecziun dals glatschers è schletta», declera Matthias Huss. En pli haja la chalur da stad fatg diever fitg baud. «Nus avain gì gia il matg las emprimas chaliras cun 30 grads en la Bassa», accentuescha Huss. Ed uss questa unda da chalira actuala. Quella saja propi extraordinaria areguard sia intensitad, ma apunta surtut era areguard sia lunghezza.
«Tut las temperaturas chaudas che nus vegnin a vesair il fanadur e l'avust mainan cun gronda segirezza directamain a la perdita da glatschers a lunga vista. Nus perdain quest onn fitg bler glatsch», declera il glaciolog.