L'italianità surmunta cunfins - L'Italia ed il Grischun: ina istorgia d'amur?

Sch'ins pensa a l'Italia vegnan forsa sco emprim endament vacanzas e spezialitads culinaricas talianas. Pizza, pasta, gelato, lasagne, antipasto, la mar, la spiaggia: la glista è fitg lunga. Ma, nua è noss chantun forsa gnanc uschè auter che noss vischin? E danunder vegnan tuttina differenzas?

Sut il motto «echt patgific» è il chantun Grischun stà quest onn giast al Sechseläuten a Turitg. Quai para dad esser fitg datiers al maletg ch'ins colliescha cun il pled «italianità» cun sia «dolce vita». Dentant datti exact en quest punct ina tscherta malenclegientscha, sch'ins guarda per exempel sin la finanziaziun dals gieus olimpics d'enviern da quest onn. Percunter n'enclegia l'Italia betg uschè bler spass, sch'i va per taglia e cunfinaris e cunfinarias.

Tut quai èn exempels per ina lunga tradiziun da collavurar sco vischins. U è quai bunamain ina istorgia d'amur?

Quant taliana è la politica grischuna?

Las valladas dal sid van mintgatant in zic en emblidanza en il Grischun. I paran fitg lunsch davent, in'autra lingua e forsa era in pau in'autra cultura. Però betg tenor la politica – almain sch'ins guarda sin las cifras: Il Cussegl grond ha 120 sezs. Da quels èn 9 sezs occupads da persunas che vegnan da las valladas dal sid – pli precis da las regiuns grischunas da lingua taliana. Ils 9 sezs en il Cussegl grond na represchentan dentant betg cumplettamain la realitad da la populaziun da lingua taliana. 9 sezs èn 7,5% dals sezs. Discurrer talian en il Grischun, discurran tenor statistica però 13,2% da la populaziun.

Ma tuttina din 17,5% da las commembras e dals commembers dal Cussegl grond ch'els sappian talian. Almain là correspunda la cifra in pau dapli a la statistica. Il rumantsch percunter è quasi surrepreschentà: Cun 27 persunas en il Cussegl grond din 22,5% ch'els sajan da lingua rumantscha. Forsa ha quai da far cun il cumbat consistent cunter la mort d'ina lingua, tgi sa?

Tudestg, talian, rumantsch - diversitad er en las linguas

Il chantun Grischun ha trais linguas uffizialas: tudestg, talian e rumantsch. Interessant è dentant ch'en cumparegliaziun cun la Svizra vesan las cifras per part or fitg different. En il chantun Grischun discurran 74,5% da las persunas tudestg. Congualà cun la Svizra è quai dapli: En l'entira Svizra munta la cumpart tudestga a 61%.

Sumeglianta è la situaziun cun las ulteriuras linguas dal chantun. En il Grischun discurran tenor statistica 13,2% talian, en Svizra discurran be 8,1% da la populaziun talian. E perfin anc pli extrema è la situaziun rumantscha cun tut tenor statistica tranter 12,3% e 14,6% en il chantun Grischun, però be 0,5% da la populaziun svizra.

Ma il chantun Grischun n'è betg mo spezial or da vista da las diversas linguas che vegnan discurridas, mabain era dal lieu d'utilisaziun da las linguas. Tenor statistica discurran bleras persunas ina autra lingua a chasa che a la lavur. A moda fitg extrema sa mussa quai tar persunas che discurran in dialect tessinais – respectivamain in dialect da las valladas dal sid dal Grischun.

Sur il cunfin ed enavos

En l'entira Svizra lavuran numerusas persunas che penduleschan tranter lieu da lavur e lieu da domicil. La pli gronda part deriva da la Frantscha, la segund gronda part da l'Italia.

Era en il Grischun lavuran bleras persunas ch'abitan en in pajais vischin. Qua deriva però la gronda part cleramain e cun distanza da l'Italia. Cun la stagiunalitad dal turissem en il Grischun variescha era la cifra da cunfinaris e cunfinarias che lavuran per part mo durant la stagiun d'enviern ubain quella da stad en il Grischun e turnan lura puspè en lur pajais. Quai ves'ins era en la statistica.

Dapi l'onn 2023 è da vesair ina midada. Dapi lura vala la nova cunvegna tranter la Svizra e l'Italia pertutgant las cunfinarias ed ils cunfinaris. Quella prevesa ina midada dal sistem da taglia che cunfinarias ed cunfinaris ston pajar en lur pajas ed en la Svizra.

Fin il 2023 eri reglà uschia che las cunfinarias ed ils cunfinaris talians pajavan taglia en Svizra. La Svizra pajava lura ina part da quella taglia a las vischnancas cunfinantas da l'Italia. Per la gronda part da las persunas che lavuravan sur cunfin gieva quest quint si fitg bain.

Dapi l'entschatta 2024 èsi uschia che cunfinarias e cunfinaris han da pajar sezs taglia en omadus pajais. Cun la consequenza ch'i n'è tut tenor situaziun betg pli attractiv da lavurar en Svizra ed abitar en l'Italia. Per persunas ch'avevan gia la lubientscha da lavurar sco cunfinaris avant ils 17 da zercladur 2023 vala ina schliaziun transitorica fin l'onn 2033. Per quellas persunas na sa mida fin lura nagut. Plinavant dependi era fitg da la branscha schebain i renda da lavurar sco cunfinari u cunfinaria u betg.

Sch'ins guarda sin ils secturs economics – nua ch'ils Talians e las Talianas lavuran en il Grischun – èn els represchentads en il sectur secundar e terziar. Quai vul dir la gronda part lavura p. ex. en la branscha da construcziun, en l'industria u lura en il turissem, la gastronomia ed autras spartas da servetschs sco il sco il sectur da sanadad.

L'italianità era en temas birocratics?

La collavuraziun tranter il chantun Grischun e l'Italia ha ina lunga tradiziun. Betg mo perquai che las duas regiuns èn vischinas, mabain era da la lingua communabla ennà. I dat pliras sumeglientschas tranter quellas duas regiuns e lur collavuraziun. E per la pli gronda part armonisescha quella era detg bain.

Però en tschertas chaussas poi magari era dar in pau da memia italianità. Quai almain or da vista grischuna. Il chantun Grischun spetga numnadamain anc adina ils daners da la Lumbardia ch'els avevan empermess da trametter en connex cun ils gieus olimpics d'enviern ch'èn stads il favrer.

Ils daners vul il chantun Grischun per ils custs e las expensas supplementaras per il concept e management da traffic ch'il Grischun ha mess en pè durant ils gieus olimpics d'enviern. En l'Italia na vesan ins para betg tut uschè stretg. Ins pudess bunamain pensar ch'els van tenor il motto grischun: «be patgific!».