Bovas èn lavinas da glitta fitg liquidas che sa movan lura era sco undas grondas per lung da letgs d'auals u da chavorgias e che pon en tscherts cas er ir sur las rivas or.
Quest artitgel è cumparì oriundamain tar RSI.
Bovas èn fenomens da la natira immens e savens destructivs. Ellas caracteriseschan la cuntrada alpina ed èn ina sfida per la segirezza da las regiuns da muntogna. Ellas pon chaschunar donns considerabels al territori ed a las infrastructuras e vegnan perquai perscrutadas dapi blers onns dal WSL (l'Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada).
In nov studi ch'è vegnì publitgà en la revista scientifica Engineering Geology furnescha scuvertas preziusas per la chapientscha da quests fenomens. Ultra da quai gida el a planisar meglier las mesiras da protecziun.
In labor natiral en il Vallais
L'Illgraben en il chantun Vallais è ina regiun unica en Svizra. En questa chavorgia en la vischinanza da Leuk datti pliras giadas per onn bovas – ina frequenza ch'ins chatta mo en paucs lieus en l'Europa. En cas da tals eveniments van grips da pliras tonnas e da quai da 4000 chargias da camiuns lozza a val. Dal punct da vista scientific vala la zona sco labor natiral che porscha la pussaivladad d'observar e d'analisar regularmain bovas.
En las chavorgias dal Illgraben
Bovas n'èn betg simpels currents da glitta e da grava. En l'intern pon sa furmar undas da glitta da plirs meters autezza. Quellas sa movan cun ina spertadad surprendenta. Fin avant pauc temp n'eran ils mecanissems precis co ellas neschan e sa derasan betg dal tuttafatg enconuschents a la scienza.
Dacurt èsi reussì a las perscrutadras ed als perscrutaders da registrar nuninterruttamain ina bova da passa dus kilometers – en l'Illgraben. Las datas preziusas rimnadas uschia gidan a chapir, nua e co che las undas sa furman entaifer ina bova.
La sfida da la mesiraziun: Da datas punctualas als geofons
Fin uss devi mo datas da mesiraziun punctualas per quests fenomens. Il motiv: l'installaziun d'apparats da mesirar en ina chavorgia è cumplitgada e custa bler.
Per chapir meglier il svilup da las undas han perscrutaders dal WSL midà lur metoda. Els han installà geofons en il letg da l'Illgraben per lung d'in traject da dus kilometers. Geofons èn pitschens apparats da mesirar che registreschan las stremblidas dal terren chaschunadas tras undas da glitta e blocs da grippa. Pervi da las differenzas d'intensitad da las stremblidas da pon ins reconstruir il moviment da las bovas. Quai pussibilitescha in'examinaziun pli precisa ch'en il passà.
Las novas scuvertas
Il nov studi permetta da chapir per l'emprima giada co che undas da glitta sa furman. A l'entschatta èn ellas pitschnas. Durant ch'ellas van a val daventan ellas adina pli grondas. Las mesiraziuns han ultra da quai mussà: la regiun, nua ch'i sa furman undas, n'è betg statica. Ella sa sposta medemamain vers val. Sche las undas supereschan ina barriera – pia ina construcziun artifiziala en traversala tar il current che duai consolidar il letg dal flum ed evitar l'erosiun – na daventan ellas betg pli pitschnas.
Ils resultats mussan: las barriera na pon betg evitar auas grondas. Però mainan ellas las auas en ina tscherta direcziun. Questas scuvertas èn spezialmain impurtantas per lieus cun abitadis sper in aual ch'è periclità da bovas. La perscrutaziun dal WSL na gida betg mo a chapir meglier bovas. Ella po era gidar posts publics da planisar optimalmain infrastructuras da protecziun.