Il pass il pli aut da la Svizra sa chatta en il chantun Grischun, pli precis en la Val Müstair. Il Pass da l'Umbrail che maina da Santa Maria sur il cunfin a Bormio en l'Italia festivescha quest onn in giubileum.
125 onns asfalt
La via dal pass da l'Umbrail datti gia dapi il temp medieval, mo la via era concurrenzà d'ina senda tras la Val Vau e la Valle di Fraele ch'è 300 meters pli bassa ed è pli segira. Ed er pli tard en il 17avel e 18avel. tschientaner è il pass restà impurtant per il transport da graun e sal da l'Italia.
Cun subvenziuns federalas e grischunas è vegnida construida l'onn 1901 la via charrabla da Santa Maria fin al pass da l'Umbrail e colliada cun la via sur il Pass dal Stelvio ch'era vegnida construida gia 75 onns pli baud.
L'emprim è vegnì charrà cun vehichels e charrotschas sin il Pass dal Umbrail, a partir da l'onn 1925 er cun autos. Quai perquai che l'onn 1900 devi anc in scumond dad ir cun auto en Grischun. Quai saja memia privlus per persunas ed animals e disturbia la quietezza en las regiuns. Quest scumond è restà anc 25 onns, e pir il 1925 acceptan ils votants grischuns d'introducir era tar nus il traffic d’automobils.
Dapi il 1901 è la posiziun da la via restà co ch'ella è vegnida construida, e tanscha anc adina ils standards fin oz.
La via da Santa Maria sin il pass da l'Umbrail da 13,4 kilometers è vegnida finida l'onn 1901. Ella passa directamain suenter l'autezza dal pass il cunfin cun l'Italia e sbucca alura en la rampa dal sidvest da la via sur il Stelvio. Il traject sur il pass da l'Umbrail è la colliaziun oriunda tranter il Vnuost sura e la Vuclina.
L'Armada svizra ha era gì ina gronda influenza sin la via da l'Umbrail, uschia as chatta per lung la via plirs indrizs da fortezza da l'armada.
Normalmain stat la via sin il Pass da l'Umbrail serrada durant il enviern e avra pervi da sia autezza mo amez matg.
Il Pass da l'Umbrail ed ils velos
Il pass che maina da Santa Maria en la Val Müstair fin a Bormio en Italia n'è betg uschè enconuschent ch'auters pass grischuns. Ma sco er auters pass è l'Umbrail fitg popular tar ciclistas e ciclists ma er tar töffistas e töffists.
Uschia è per exempel en l'onn 2017 il Pass da l'Umbrail stà l'arrivada dad ina etappa dal Giro d'Italia. Era en l'onn 2024 è vegnida planisada ina etappa dal Giro d'Italia sur il pass il pli aut da la Svizra – era che quai è mo stà perquai ch'il Pass da Stelvio steva sut privel da lavinas.
A la fin finala èsi deplorablamain restà tar quella unica etappa dal Giro d'Italia per il Pass da l'Umbrail, ils organisaturs han en l'ultima minuta decis cunter la cursa pervi da la trid'aura.