La Lia Rumantscha (LR) ha las davosas emnas regularmain procurà per lingias grassas. Da nov maina in gremi da trais persunas l’instituziun che s’engascha a favur dal rumantsch. Sco nov secretari general u parsura da quest gremi è vegnì elegì Andreas Gabriel. Correspunda questa elecziun dad in nov «schef» entras la suprastanza als standards d’occupar in tal post da cader tar in’organisaziun publica? La FMR ha discurrì cun ils finanziaders principals da la LR – e cun in anteriur president.
Il «puls» da la Lia Rumantscha (LR) na para suenter las davosas emnas betg pli da vegnir surengiu (guarda box sutvart). In medi schess en questa situaziun: trair flad profundamain.
Dapi l’ultima fin d’emna maina in gremi da trais persunas l’instituziun tetgala da Rumantschas e Rumantschs. Sco «parsura» da quest gremi ed uffizialmain era sco «secretari general» ha la suprastanza elegì Andreas Gabriel, ina persuna che lavura gia dapi blers onns en l’organisaziun cun sedia a Cuira.
La redacziun ha vulì savair dals finanziaders principals – l’Uffizi federal da cultura (UFC) ed il Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient (DECA) – co ch’els giuditgeschan ils svilups da las ultimas emnas. En pli ha la FMR vulì savair, sche l’elecziun d'in secretari general senza scriver ora la plazza publicamain saja insumma legitima.
«Examinar las consequenzas»
Il pli grond baccun da las subvenziuns survegn la LR da la Confederaziun: 2,2 milliuns francs èsi per l’onn 2026. «Suenter las agitaziuns vegnin nus ad examinar las consequenzas, ensemen cun il chantun Grischun ch’è il purtader principal da la cunvegna da prestaziun». Quai è la posiziun uffiziala da l’Uffizi federal da cultura.
En pli accentuescha l’UFC envers la FMR: «Impurtant è per nus ch’il secretari general haja la confidenza da la populaziun e dad instituziuns rumantschas e possia exequir sia rolla a moda efficazia.»
«L’organisaziun è sezza responsabla»
Il chantun è il segund grond finanziader da la LR. Circa 0,5 milliuns francs culan en la Chasa rumantscha a Cuira, onn per onn. Ed era la surveglianza principala che tut giaja endretg tar la LR è damai tar il chantun Grischun, e betg tar la Confederaziun.
Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, il manader dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun prenda posiziun.
Nus avain cun la Lia ina cunvegna da prestaziun. Sco ch’il num da quest document di gia, mettain nus l’accent sin ils cuntegns – sin servetschs, projects e products. Per dumondas organisatoricas èn ils gremis da l’organisaziun sezs responsabels.
En pli fa Jon Domenic Parolini attent a l’independenza da la LR: «En la lescha da linguas è l’independenza instituziunala da la LR fixada explicitamain. L’organisaziun è in’uniun tenor il dretg privat.»
«Il proceder è stà gist e bun»
Malgrà l’independenza instituziunala sa tschenta la dumonda: Ha la suprastanza surpassà sias cumpetenzas? N’avess la plazza da cader occupada ussa dad Andreas Gabriel betg stuì vegnir scritta ora, sco ch’igl è «standard» tar autras plazzas dal maun public?
La LR n’ha ils ultims onns betg gì gronda fortuna cun scriver ora la plazza.
Vincent Augustin, l’advocat ch’è ditg stà president da la LR (2004-2012), enconuscha las structuras sco paucs auters. El respunda sin dumonda da la FMR: «La suprastanza decida il proceder per eleger in nov secretari general. Per regla vegniva e duess questa plazza vegnir scritta ora. En la situaziun actuala – cun la relaschada da l’anteriur secretari general e cun implementar in nov model d’organisaziun – manegel jau ch’il proceder saja stà gist e bun. In garant per in success n’èsi betg da scriver ora la plazza», uschia l’anteriur president da la LR Vincent Augustin.
«Stabilitad e progress»
Jon Domenic Parolini è dad in sumegliant avis pertutgant il «scriver ora la plazza»: «Occupar in post tras ina roschada interna è ina da las pussaivladads che sa porschan.»
Tar ina reorganisaziun stoppia insatgi che enconuscha gia las structuras surpigliar la batgetta, argumentescha la suprastanza. «Per nus èsi stà cler che Andreas Gabriel stoppia surpigliar. I n’avess betg fatg grond senn d’eleger insatgi che n’enconuscha betg avunda bain la situaziun», conferma Toni Vinzens, in dals suprastants da la Lia Rumantscha.
Sustegn survegn il nov secretari general actual era da Vincent Augustin: «Andreas Gabriel garantescha cun sia profunda enconuschientscha da la LR per stabilitad, ma era progress. Quai è en vista da la midada dal presidi actualmain il pli impurtant.»