Lia Rumantscha - Secretari general: Gea u Na?

Probabel pudessan els far adia in a l'auter, sch'els sesan en biro. Ils dus professers da l’Universitad da Turitg lavuran en dus bajetgs vischins. Lur domenas èn dentant onns da glisch ina ord l’autra.

In s’occupa da la giurisprudenza, l’auter da la litteratura e cultura rumantscha. L’entschatta da quest’emna ha in d'els publitgà ina columna e tschentà ina dumonda che l’auter po respunder.

Rico Valär ha vulì savair: Èsi insumma «legal» che la Lia Rumantscha abolescha la funcziun da secretari general? La funcziun saja la finala determinada en ils statuts da l’organisaziun tetgala rumantscha.

Il professer da litteratura e cultura rumantscha avess spert pudì scappar sur via vi ed ir a dumandar Andreas Glaser. Il professer per giurisprudenza avess pudì dar resposta. Ma las duas corifeas n'han betg prendì si contact ina cun l'autra. Perquai ha la redacziun da la FMR discurrì cun Andreas Glaser. Il giurist discurra currentamain sursilvan.

Quai va cunter ils status

«Tenor mai èsi vaira cler», di Andreas Glaser. «Il project d'abolir il secretari general cuntrafa als tschentaments da la Lia Rumantscha.» El ha aposta prendì sut la marella ils tschentaments e legì la communicaziun da l’emna passada.

En lezza ha la suprastanza da la Lia Rumantscha annunzià ch’i dettia be pli ina direcziun da trais persunas cun in parsura – e nagin secretari general pli. «Ins possia natiralmain sa dumandar, sche quest nov parsura substitueschia quasi funcziunalmain il secretari general», explitgescha Andreas Glaser. «Quai n’è dentant betg il cas.» Il parsura valia sco «primus inter pares» tranter ils trais directurs. En pli stettia scrit en la communicaziun che la funcziun da secretari general vegnia «abolida» e che la structura da direcziun vegnia reorganisada a «moda fundamentala». Per gliez saja necessaria ina midada dals tschentaments actuals.

In entir chapitel davart il secretari

En ils statuts na datti betg mo ina pitschna disposiziun, mabain gist in entir chapitel cun pliras disposiziuns davart il «secretariat general» e sias partiziuns da lavur. Ch'ins haja dispit vulì francar quai en ils tschentaments, mussia che quai saja d'impurtanza, di Andreas Glaser. Ils statuts pon mintgamai vegnir midads da la radunanza generala. Ina tala stat gist avant porta. Damaun sonda sa radunan las delegadas ed ils delegads a Samedan. Ina midada da statuts n'è betg tractandada. «Quai n’è betg chapibel», di il professer da giurisprudenza. «Pertge n'ha la suprastanza betg proponì la refurma a la radunanza? Las delegadas ed ils delegads avessan pudì midar ils statuts. Quai fiss stà la dretga via.»

Nagina soluziun perdurabla

L’emna passada ha Andreas Gabriel surpiglià la nova funcziun da parsura. La FMR ha vulì savair: Èn las decisiuns dal nov parsura insumma valaivlas? «La Lia Rumantscha è ina uniun dal dretg privat. Ins na po betg applitgar las reglas dal dretg public, nua ch’ins stuess quasi annullar decisiuns d’ina persuna en ina funcziun nunvalaivla», di il professer da dretg.

Andreas Gabriel haja gia pliras giadas fatg substituziuns tar ina vacanza dal secretari general. «Ma quai na dastga betg esser ina schliaziun perdurabla, eterna u stabila», di il giurist. «Per in temp da transiziun èn sias decisiuns schon valaivlas, perquai ch’igl è da chapir sco remplazzament u substituziun d’in secretari general. Per in tschert temp va quai. Ma sco procedura ordinaria na pon ins betg far quai.»

E quant ditg dastgan ins spetgar? Basta quai sche la radunanza da delegads e da delegadas decida l’onn proxim? «In onn è in vaira lung temp per laschar funcziunar quai quasi a moda illegala», respunda Andreas Glaser. Ma i dettia gea la pussaivladad da far ina radunanza extraordinaria. Durant la stad possian ins preparar ina proposta per midar ils tschentaments e suenter laschar decider definitivamain ils delegads e las delegadas davart la refurma da la structura.

Motivs per midada?

È quai la finamira da Rico Valär cun sia columna publitgada l‘entschatta da quest emna? Pretender ina radunanza extraordinaria? «Jau na pretend nagut, jau fatsch be dumondas e sper ch’i dettia ina discussiun a la radunanza da delegads», è sia resposta. El sutlingescha ch’el haja scrit questa columna sco observatur dal mund rumantsch e da la politica linguistica rumantscha.

En sia columna tschenta Rico Valär pliras dumondas, per exempel davart ils motivs per la midada da structura en la Lia Rumantscha. Sia speranza è ch’era ils delegads e las delegadas tschentan dumondas e che la suprastanza prevedia temp avunda per ina discussiun averta.

«A mai vai per il process»

Secretari general: Gea u Na? Lezza dumonda n’è per Rico Valär betg la principala. «A mai vai per il process. I dat probabel buns arguments pro e buns arguments encunter. La dumonda è be: Tgi ha la cumpetenza da decider davart quai e sin basa da tge infurmaziuns?»

En pli fa el attent che la Scola auta spezialisada dal Grischun lavura dapi intgins mais vi dad ina retschertga davart l’effect da la promoziun da linguas da la Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano. La retschertga è in mandat da l’Uffizi federal da cultura. «Na fissi forsa betg stà inditgà da spetgar sin ils resultats da quest studi cumplessiv per sa basar sin quel per ina eventuala reorganisaziun?» Quai fiss anc ina ulteriura dumonda da Rico Valär a la Lia Rumantscha.