Siglir tar il cuntegn
Schwarz-weiss Bild von Frankenstein-Monster in dunklem Raum.
Legenda: Keystone

IA e monsters Frankenstein: Tge che la «creatira svizra» ans di davart l'IA

En in temp che l'intelligenza artifiziala influenzescha nossa lavur e noss temp liber ans gida il roman «Frankenstein» da Mary Shelley a reflectar las consequenzas nunspetgadas da l'innovaziun.

En ina «stgira notg da november» vegn Victor Frankenstein, il scienzià da Genevra e protagonist d'in dals pli enconuschents romans da la litteratura, perditga da la realisaziun da sias «stentas»: Ina creatira stgaffida ord parts da cadavers d'umans e d'animals leva da mort en vita. Quai chaschuna tar Frankenstein grond smarvegl ma era grond disgust.

Avrir la box Serrar la box

«Jau hai vesì co che l'egl mellen e steri da la creatira è s'avert; ella respirava grev, ed in moviment convulsiv ha fatg scurlattar sia membra»: Uschia descriva Frankenstein il mument che vegn a midar sia vita. Quai che suonda è ina istorgia, en la quala la tecnologia sfugia or da maun da l'uman. La creatira scappa, emprenda a discurrer e fa la finala vendetga vid ses creatur turmentà da sentiments da culpa.

Frankenstein, che Mary Shelley ha concepì il 1816 durant in segiurn al Lai da Genevra, è dapi passa dus tschientaners in spievel da las temas en connex cun la modernitad e las midadas culturalas.

Pervia da sia abilitad da s'adattar a novs svilups tras tut il decurs dal temp numna la scienziada americana Mitzi Myers l'istorgia «il cuntè da satg svizzer dal romanticissem». «Ins po duvrar ella per discurrer davart tut il pussaivel: davart las rollas dals geners, revoluziuns politicas, razzas e dramas da famiglia», di Sarah Marsh, professuressa d'englais a la Seton Hill University en ils Stadis Unids.

Oz poi esser carmalant da cumparegliar la parabla da Frankenstein cun ina tecnologia specifica: l'intelligenza artifiziala (IA). Las sumeglientschas èn evidentas: La creatira è in esser artifizial ch'agescha ord atgna voluntad. Ses creatur è in scienzià ambizius. La creatira sa cumpona da parts umanas, precis sco quai ch'ils models IA vegnan trenads da texts umans existents.

Ultra da quai sa derasa l'IA en moda rasanta. Entaifer paucs onns è ella arrivada en quasi tut ils champs da la vita moderna – dals utensils che nus duvrain per la lavur e l'access a servetschs quotidians fin als algoritmus che determineschan tge che nus udin e vesain en noss temp liber.

La pussanza e l'omnipreschientscha da questa tecnologia sveglia temas ch'ella ans pudess far donn, per exempel cun eliminar plazzas da lavur, cun ils centers da datas e donns ecologics u cun forsa laschar daventar realitad scenaris apocaliptics en connex cun armas dirigidas dad IA.

Las applicaziuns da l' IA ed ils dubis da las utilisadras e dals utilisaders vegnan a s'augmentar vinavant l'onn 2026. In sguard sin l'istorgia scritta a la riva dal Lai da Genevra po dar scleriment davart quai che capita, sche innovaziuns uschè pussantas sco IA sa sviluppan senza franar.

Tgi è responsabel: il creatur u la creatira?

In tema central dal roman da Shelley è la responsabladad. La creaziun da Victor Frankenstein è al cumenzament nunprivlusa. Ella agescha cun buna intenziun e daventa violenta pir cur ch'ella vegn refusada da ses creatur ed attatgada dals umans ch'el inscuntra.

Il roman tematisescha la dumonda, tgi ch'è responsabel per las acziuns da la creatira: il creatur, la societad u la creatira sezza? Tenor Elisabeth Bronfen, professuressa emeritada per litteratura englaisa ed americana a l'Universitad da Turitg, è la publicaziun da Shelley in indizi che sia simpatia vala per la creatira ch'è l'unfrenda da la hybris malprecauta da Frankenstein. «La creatira s'exprima en lingua poetica, entant che Victor Frankenstein cumpara sco fanaticher ch'è indifferent envers ses conumans», di Bronfen.

Malgrà la simpatia da Shelley per la creatira na dat il roman nagina resposta definitiva a tgi che porta la responsabladad. Frankenstein na vegn mai chastià giuridicamain per ses sbagls, gist uschè pauc sco la creatira. Tuttina porscha il mund fantastic da Shelley a las lecturas ed als lecturs impuls prezius da pensar.

Suenter che la creatira ha commess plirs malfatgs, sa drizza Frankenstein ad in derschader a Genevra per cuntanscher giustia. Il derschader è bain consternà dal raquint, el sa declera dentant senza pussanza: El na po far nagut per metter avant dretgira ina creatira che «para d'avair forzas che rendan tut mes meds ineffectivs». En il roman na po la creatira perquai betg vegnir fatga giuridicamain responsabla per sias acziuns. Tenor Sarah Marsh è quai ina situaziun fitg sumeglianta al status giuridic actual da gronds models linguistics (LLMs).

LLMs pon bain gidar a diagnostitgar malsognas, ma er encuraschar da blessar sasez. Las dretgiras e las autoritads da surveglianza n' han dentant betg anc fixà tgi che duai surpigliar la responsabladad per l'utilisaziun da quests instruments. «Sche ti has da far cun in esser betg uman sco in chatbot ed il chatbot fa donn a tai, tgi ha lura fatg donn a tai? Il chatbot? L'interpresa che l'ha sviluppà? Ti sezza? Quai èn dumondas fitg actualas», di Marsh.

Questas dumondas vegnan probablamain tractadas quest onn davant dretgira. Actualmain han pliras famiglias accusà interpresas d'IA sco OpenAI d'avair instigà lur confamigliars al suicidi u perfin al mazzament – tranter quels er persunas minorennas. Decisiuns giudizialas na datti dentant anc naginas.

Las consequenzas nunvulidas da la tecnologia

Il titel cumplet dal roman da Shelley è «Frankenstein u Il Prometheus modern». El sa referescha ad in dals titans da la mitologia greca, numnadamain a quel che haja stgaffì ils umans ed als regalà il fieu. E che vegn la finala turmentà en tutta ternitad.

En il decurs dal roman patescha Victor Frankenstein tant da las dolurs che la creatira chaschuna cun mazzar ses chars, sco er da sia atgna nauscha conscienza. «Jau era l'autur da mals irreparabels e viveva mintga di en tema ch'il monster creà da mai commettia novas atrocitads», ha remartgà il scienzià. Uschia daventa il drama d'ina creatira che s'oppona a ses creatur il drama d'in scienzià che dat senza vulair vita ad in esser destructiv.

«Nus scienziads schliain savens problems senza reflectar davart ils effects. Quest roman ans porscha la pussaivladad da studegiar las consequenzas nunvulidas dals acts scientifics», di Andy Bell, manader da la partiziun da perscrutaziun ed innovaziun a l'Universitad da Sheffield en il Reginavel Unì.

Il svilup da las IAs progredescha uschè svelt che consequenzas nunintenziunadas èn inevitablas. Interpresas sco OpenAI sa stentan da far frunt als numerus problems imprevis. Uschia ha l'interpresa communitgà dacurt ch'ella vul engaschar ina persuna ch'è responsabla per prognostitgar las ristgas che resultan da l'IA. Sco il roman da Shelley mussa, èsi dentant difficil da puspè far bun il donn, sch'el è ina giada vegnì chaschunà. Frankenstein passenta ils onns suenter ch'el ha stgaffì la creatira plain ricla ed è inabel da remediar ses malfatgs.

Ina part da la communitad scientifica ha prendì serius la lecziun da Shelley. Uschia ha la chasa editura dal Massachusetts Institute of Technology, in dals centers principals per la perscrutaziun ed il svilup tecnologic dal mund, publitgà l'onn 2017 in'ediziun commentada da Frankenstein per «perscrutaders, inschigners e creaturs da tut gener». Quai cun la finamira: la ricla duai esser preschenta gia avant ch'ins lascha creatiras privlusas ora en il mund.

Quai dat da discutar:

dialog

Artitgels legids il pli savens