Vitg protegids - Cons è degn da proteger – Degen betg pli

Dacurt ha il Cussegl federal decidì davart ulteriuras etappas per actualisar l'inventari federal da maletgs dal vitg degns da proteger. Questa giada ha'l era decis davart la sisavla etappa en il chantun Grischun. E qua datti midadas: Dus lieus grischuns han in maletg dal vitg ch'è da nov degns da proteger sin livel naziunal. Quai è Cons entadim la Lumnezia e Santa Domenica en la Val Calanca.

Quai è Cons

I po però era dar il cas cuntrari, sco tar Degen (Lumnezia) che sgola or da l'inventari. Lez n'accumpleschia betg pli las pretensiuns necessarias. Quai resulta da questa – penultima – etappa da l'actualisaziun da l'inventari federal.

Bajetgs atipics e main spazi liber en il vitg

Degen era en l'inventari da maletgs dal vitg degns da proteger dapi il 1975. In'emprima examinaziun dal 1985 è Degen anc adina stà qualifitgà per l'inventari. Ussa però betg pli.

Quai è Degen

Tenor la manadra da l'inventari tar l'Uffizi federal da cultura, Marcia Haldemann, han projects novs a Degen procurà per la correctura. Bajetgs novs a l'ur dal coc dal vitg sminueschian la relaziun pli baud ferma cun la cultira. Entaifer il vitg occupeschian novs bajetgs tals spazis ch'eran pli baud libers. Quai sminueschia l'autenticitad dal maletg dal vitg puril. Uschia haja Degen en questa nova revisiun betg ademplì ils criteris per in maletg dal vitg da muntada naziunala.

I dovra 7 puncts sur 3 categorias

Per valitar sch'in lieu è degn da vegnir protegì u betg giaja ina da las tschintg persunas dal team da Marcia Haldemann en ils vitgs e tras tut las giassas. Là vegnia lura valità tenor ils criteris principals da la muntada da la posiziun aifer la cuntrada, la muntada aifer il vitg ed il spazi ch'el occupescha, però era cun eventuals bajetgs da muntada d'architectura istorica. En las emprimas duas categorias ha Degen pia fatg damain puncts. En la terza categoria n'hajan mo ils bajetgs sacrals cun las chapluttas S. Victor e S. Sebastian betg tanschì per cuntanscher ils 7 puncts necessaris. En las differentas categorias datti lura 1 fin 4 puncts che vegnan la finala summads. E Degen ha fatg main che 7 puncts pretendids.

Tge di la vischnanca Lumnezia?

Sco il president communal da la Lumnezia Daniel Solèr ha ditg sin dumonda dad RTR saja la vischnanca vegnida infurmada gia avant in temp ch'i vegnia a dar midadas tar l'inventari. Che Degen na saja ussa betg pli sin la glista, perencunter Cons saja en l'inventari federal degns da maletgs dal vitg da proteger haja la vischnanca prendì per enconuschientscha.

Sch'i dettia ina dumonda da bajegiar a Cons u a Degen, lura saja la situaziun uss in zic autra che avant. I saja impurtant dad avair quest schurmetg per ils cocs dal vitg. Da là neschia il caracter da mintga vitg. Ma ins stoppia er pudair ir enturn cun quai, e na dastgia er betg impedir il svilup cun in tal schurmetg. Ins vegnia er en il futur ad esser attent sin quai, di Daniel Solèr. La vischnanca saja avunda sensibilisada per quai.

Forsa vegnia uss er in zic pli simpel sch'i va per decider davart ina dumonda da bajegiar a Degen. Ma ins na veglia en nagin cas spazzar tut e destruir il caracter d'ina vischnanca, accentuescha il president communal. Dad esser sin questa glista possia bain esser in factur ch'attira forsa turists che vegnian a guardar ils cocs dals vitgs bain mantegnids. Ma Daniel Solèr na crai betg ch'ins vegnia uss a perder insatge cun quai che Degen n'è betg pli part da l'inventari federal.

En la Val Lumnezia hajan ins dal rest anc auters vitgs che sajan sin quella glista. In factur che Degen na fa betg pli part da l'inventari federal èn differents bajetgs novs a l'ur dal vitg. Ins n'haja dentant betg fatg in sbagl cun dar las lubientschas da bajegiar per quellas chasas.

La fin finala as stoppia adina er pasar giu, tge che fetschia senn. Ins stoppia er ir cun il temp e pussibilitar che per exempel famiglias giuvnas hajan la pussaivladad da restar u da turnar en la val. Sche tut saja sut protecziun na possian betg pli blers prestar da bajegiar, perquai ch'ils custs sajan alura bler pli auts. En consequenza stoppia la glieud bandunar la val.