Professuressa Mi You, en l'industria da moda è quai bain enconuschent: Ins lascha producir bunmartgà en in pajais da l'autra vart dal mund e venda char en il vest. L'idea da l'artista solitaria insanua en in atelier plain colurs e fantasia – quai n'è savens pia betg il cas pli?
Igl è pratica absolutamain usitada en il mund da l'art, ch'in artist deleghescha la lavur ad ina fabrica, ad in lavuratori u ad in atelier e suttascriva lura l'ovra finida – che sa venda silsuenter per bler dapli che quai ch'igl è vegnì pajà per lavur u per il material. Quai è tut normal.
Quai che pertutga la dumonda, quants artists che produceschan concret en uschenumnads pajais dal terz mund, n'hai jau betg statisticas evidentas. Ma jau schess che quai na midia betg fundamentalmain l'asimmetria tranter ils custs da producziun ed il pretsch final.
L'asimmetria tranter pretsch da vendita e pretsch da producziun – nus avain quintà ora exemplaric per ina seria d'ovras che l'artist engiadinais Not Vital ha laschà producir ad Agadez la suandanta relaziun: 7.7% dal pretsch da vendita (sin fiera secundara) van ad Agadez. Il rest resta en il vest. Tge schais Vus da quai?
Tar l'art na pon ins betg discurrer da martganzia normala, nua ch'ins calculescha cun la lavur, la distribuziun ed ina marscha da profit usitada. Nus vesain qua plitost insatge che sumeglia la haute couture nua ch'ils pretschs pon esser bler pli auts che tut ils custs da producziun. Ins paja per la marca – il status da star da la persuna (che fa la moda [remartga da la redacziun]). Igl è pli pauc in'economia da chadainas da furniziun ch'ina economia dad auras.
Alura è tut normal e tut bun? Igl è en urden che – sco tar las tschappas per exempel – las persunas che produceschan propi las ovras d'art fisicas han be 7.7% dal pretsch da vendita? N'è quai betg extracziun da resursas?
Jau na schess quai betg en terms da morala. Sch'ins discurra en quest connex d'ina furma d'extracziun sche guardan ins en emprima lingia sin questa relaziun da pretsch final e l'input. Ma il quint è da far cun dapli facturs. Ils ins forsa pli reals ch'auters.
Vus enconuschais segir l'argument ch'ins dettia ad ina communitad insumma pir l'abilitad da far insatge (empowerment [remartga da la redacziun]) cun collavurar cun las communitads localas. Ellas survegnan visibilitad, els survegnan ina paja ch'è fair e tut quai. Ma quai basta betg. I na di ora nagut davart ils effects a lunga vista.
Qua vegn però savens tschantschà d'ina situaziun win-win …
Sch'ins po far ina intervista cun la glieud là, sche dian quels tgunsch ch'els sajan vegnids pajads bain e tut saja en urden. Quai po bain constar, però ha l'artist enormas pussaivladads da sa sviluppar sin la fiera d'art cun pretender adina pli auts pretschs.
La glieud en il lieu percunter resta retschaviders da paja. Ma els fan mo quai. Di per di. Sch'igl è pia ina situaziun da win-win sche ston ins guardar tge che la collavuraziun als porscha sur la paja ora. Mida ella lur posiziun a lunga vista?
I dat exempels nua che quai è pussaivel. Jau enconusch in producent d'ovras d'art chinais – in'interpresa en ina citad pli pitschna en China – ch'è daventada IL lieu per la producziun da grondas sculpturas publicas. Els produceschan ovras grondas d'ina cumplexitad incredibla.
E lur pretschs èn anc adina bler pli bass ch'en Europa u en ils Stadis Unids. Els han quasi occupà la fiera entira. Ed uss, cun quai ch'els èn uschè buns ed han lavurà cun tschients d'artists differents, han els sez cumenzà a crear sculpturas. Quai na capita betg savens en il mund da l'art. Mo i po capitar.
Da la vart da l'artist u dal mund da l'art è tut quai però plitost problematic. Quai ha creà ina sort furmla en l'art contemporana che regorda vi dals missiunars: Ins va en lieus exotics e porta las bunas valurs e gida la populaziun locala. Da quai datti savens. Jau hai scrit in cudesch sur da quai. Ma quella furmla na funcziuna savens betg pli u n'è betg pli tant attractiva.
Ditg han ins pensà ch'ils problems sin ils quals ils artists mussan cun il det ed ils problems tar nus sajan cumparegliabels. Nus als possian tuts chapir: Il chapitalissem avanzà e la culpa! U quai u tschai u l'auter… La fin realisesch'ins lura: Na, mintga lieu ha ses agens problems, sco la violenza per exempel, a la quala il mund da l'art n'ha nagina schanza da dar dumogn. I fiss pia da discurrer da quellas dumondas pli difficilas che davart ils aspects dal problem pli simpels e nets.
Forsa anc spert tar il pretsch da vendita en il vest. Nus avain quintà en noss quint cun pretschs da la fiera secundara perquai ch'ils pretschs sin la fiera primara che l'artista u sia galaria pon pretender na vegnan betg publitgads. Magari pon ils pretschs sin la fiera primara però esser il dubel, na?
Gea. Igl è però grev da dir, nua ch'ils pretschs da la fiera secundara stattan en relaziun cun la fiera primara. Quai dependa dal prestige da l'artist ed en tge fasa da sia carriera che l'artist è gist e da la fiduzia dal martgà en l'artist. Quai èn tut facturs che han influenza sin ils pretschs da la fiera secundara.
Not Vital ed auters artists raquintan gugent istorgias. Ina sort d'istorgia è quella d'art per ina buna chaussa. Per exempel haja Not Vital bajegià ina scola ad Agadez. Mo che quella scola – ina piramida – para plitost sculptura che scola. Ed i dat anc autras istorgias che constattan mo a mesas.
Quai che differenziescha nus scienziadas e vus schurnalistas da las artistas è: l'artist ha il dretg da dir chaussas che nus na schessan mai.
Sche per exempel strusch ina regenza ni ina NGO san proveder cuntinuadamain ed a moda persistenta per ina scola, co san ins lura dir ch'ins saja abel da far quai? Co san ins sco artist pretender quai?
Ma a la fin finala è quai la chaussa da l'artist u da l'artista. L'artist ha en in tschert senn immunitad en da quellas chaussas. El dastga esser naìv. Tut la glieud enturn l'artist percunter – ils curaturs, clientas e galarias ni era schurnalistas – auza da quellas ovras en il canon da l'istorgia. Tuts han interess. Ed uschia datti savens da quels mitus. Co vesa quella glieud sin las istorgias? Crain els ed ellas entiras ed entratgas u han ellas resalvas?
Las istorgias da Not Vital vegnan per part repetidas dapi 30+ onns. E quai normal en il mund da l'art?
Quai è ina buna dumonda per il mund da l'art. Jau sun en l'intern da quest mund, ma jau guard sin el cun ina perspectiva in zichel pli neutrala, scientifica. Ma jau poss dir definitivamain che blers sa fan cumplizs en questa fatschenta da raquintar bellas istorgias. Els crain betg exnum che quai sajan manzegnas. I dat plitost in tschert giavisch u ina cardientscha da la quala els speran ch'ella saja vaira.
Deplorablamain è quai bravamain lunsch davent da la realitad. Pervia da quai stuain nus giuditgar cun sauna raschun ed ans dumandar las dumondas per lung da tschertas lingias socialas, economicas e politicas per vesair, sche quai è propi vair.
Auzan da questas istorgias il pretsch da las ovras d'art?
Jau na poss betg dir sche l'artist u l'artista e sias ovras gudognan mintga giada valur sin la fiera sch'el gioga la carta sociala – ma i para tuttina dad esser pli savens il cas che betg. La finamira da quai è da lavurar vi da l'aura. Sco artist ston ins lavurar vid l'aura – la simpla verdad da Walter Benjamin.
L'artist u l'artista daventa ina sort dad esser mistic – intgin che sa, sa colliar cun insatge fitg profund e plain olma, forsa schizunt spiritual. In'istorgia davart gidar in uffant en il Nepal (guarda artitgel davart la buatscha da Not Vital) u purtar scolaziun en ina citad – tut quai contribuescha a l'aura e l'aura contribuescha al pretsch.
I dat blera glieud normala en il mund da l'art che vulan per differentas raschuns forsa crear in mitus ord lur persuna u ord lur ovras. Quai datti savens. E sche vus giessas a la tschertga, sche chattassas vus magari pli enconuschents artists u artistas per ils quals u qualas vala il medem. Not Vital n'è gnanc in artist sin livel da blue chip, malgrà ch'el vegn represchentà da grondas galarias. Ils pretschs ch'el po dumandar èn betg propi en la liga da Damien Hirst ed uschia enavant. Vus pudessas pia retschertgar ina massa autras persunas e chattar ils medems mecanissems.