Siglir tar il cuntegn

La fatschenta d'art Istorgias ch'auzan il pretsch da l'art

Ch'artistas ed artists raquintan ballas e laschan producir lur art en workshops u fabricas è tenor l'experta Mi You da l'Universitad Kassel pli u main normal. Però èsi era bun? L'intervista extendida cun l'experta.

Prof. Mi You in Videokonferenz auf Computerbildschirm (teams).
Legenda: RTR

Professuressa Mi You, en l'industria da moda è quai bain enconuschent: Ins lascha producir bunmartgà en in pajais da l'autra vart dal mund e venda char en il vest. L'idea da l'artista solitaria insanua en in atelier plain colurs e fantasia – quai n'è savens pia betg il cas pli?

Igl è pratica absolutamain usitada en il mund da l'art, ch'in artist deleghescha la lavur ad ina fabrica, ad in lavuratori u ad in atelier e suttascriva lura l'ovra finida – che sa venda silsuenter per bler dapli che quai ch'igl è vegnì pajà per lavur u per il material. Quai è tut normal.

Das Interview (deutsche Fassung)

Avrir la box Serrar la box

Professorin Mi You, in der Modeindustrie ist das gang und gäbe: Produzieren lässt man günstig in einem Land auf der anderen Seite der Welt, verkauft wird teuer im Westen. In der Kunst scheinbar auch, oder? Die Idee der einsamen Künstlerin irgendwo in einem Atelier – die trifft nicht mehr zu?

Es ist absolut gängige Praxis in der Kunstwelt, dass ein Künstler die Arbeit an eine Fabrik, eine Werkstatt oder ein Atelier delegiert und das fertige Werk dann signiert – das sich anschliessend für viel mehr verkauft, als für Arbeit oder Material bezahlt wurde. Das ist ganz normal.

Was die Frage betrifft, wie viele Künstler konkret in sogenannten Ländern der Dritten Welt produzieren, habe ich keine klaren Statistiken. Aber ich würde sagen, dass das die Asymmetrie zwischen Produktionskosten und Endpreis nicht grundlegend verändert.

Die Asymmetrie zwischen Verkaufspreis und Produktionskosten – wir haben exemplarisch für eine Serie von Werken des Engadiner Künstlers Not Vital berechnet: 7,7 % des Verkaufspreises (auf dem Sekundärmarkt) gehen nach Agadez. Der Rest bleibt im Westen. Was sagen Sie dazu?

Bei Kunst kann man nicht von normaler Ware sprechen, bei der mit Arbeit, Distribution und einer üblichen Gewinnmarge gerechnet wird. Wir sehen hier eher etwas, das der Haute Couture ähnelt, wo die Preise weit über allen Produktionskosten liegen können. Man bezahlt für die Marke – den Starstatus. Es ist weniger eine Ökonomie der Lieferketten als eine Ökonomie der Aura.

Ist das denn in Ordnung so? Ist es in Ordnung, dass – wie etwa bei Turnschuhen – diejenigen, die die Kunstwerke physisch herstellen, nur 7,7 % des Verkaufspreises erhalten? Ist das nicht Extraktion von Ressourcen?

Ich würde das nicht in moralischen Begriffen formulieren. Wenn man in diesem Zusammenhang von einer Form der Extraktion spricht, schaut man in erster Linie auf das Verhältnis zwischen Endpreis und Input. Aber diese Rechnung muss mit mehr Faktoren gemacht werden. Einige davon vielleicht realer als andere.

Sie kennen sicher das Argument, dass die Zusammenarbeit mit lokalen Gemeinschaften überhaupt erst dazu führt, dass diese befähigt werden, etwas zu tun (empowerment A.d.R.). Sie erhalten Sichtbarkeit, sie erhalten eine faire Bezahlung und so weiter. Aber das reicht nicht. Es sagt nichts über die langfristigen Effekte aus.

In diesem Zusammenhang wird aber oft von einer Win-win-Situation gesprochen…

Wenn man die Leute vor Ort interviewt, sagen sie wohlmöglich, sie seien gut bezahlt worden und alles sei in Ordnung. Das kann durchaus stimmen. Aber gleichzeitig hat der Künstler enorme Möglichkeiten, sich auf dem Kunstmarkt weiterzuentwickeln und immer höhere Preise zu verlangen.

Die Menschen vor Ort hingegen bleiben Lohnempfänger. Sie machen genau das. Tag für Tag. Wenn es also eine Win-win-Situation sein soll, muss man schauen, was ihnen über den Lohn hinaus geboten wird. Wird ihre Situation langfristig verändert?

Es gibt Beispiele, wo das möglich ist. Ich kenne einen chinesischen Produzenten von Kunstwerken – ein Unternehmen in einer kleineren Stadt in China – das zu DEM Ort für die Produktion von grossen öffentlichen Skulpturen geworden ist. Sie produzieren sehr grosse Werke von unglaublicher Komplexität.

Und ihre Preise sind immer noch viel niedriger als in Europa oder den USA. Sie haben den Markt praktisch besetzt. Und jetzt, weil sie so gut geworden sind und mit Hunderten von verschiedenen Künstlern gearbeitet haben, haben sie selbst angefangen, Skulpturen zu schaffen. Das passiert nicht oft in der Kunstwelt. Aber es kann passieren.

Aus Sicht der Künstler oder der Kunstwelt ist das Ganze aber eher problematisch. Das hat eine Art Formel in der zeitgenössischen Kunst geschaffen, die an Missionare erinnert: Man geht an exotische Orte und bringt die guten Werte und hilft der lokalen Bevölkerung. Das gibt es oft. Ich habe ein Buch darüber geschrieben. Aber diese Formel funktioniert oft nicht mehr oder ist nicht mehr so attraktiv.

Lange hat man gedacht, dass die Probleme, auf welche die Künstler mit dem Finger zeigen, und unsere Probleme vergleichbar seien. Dass wir sie alle verstehen könnten. Der Kapitalismus nach Frankfurter Schule trägt Schuld, oder dies, oder das... Am Ende merkt man: Nein, jeder Ort hat seine eigenen Probleme – etwa Gewalt – bei denen die Kunstwelt chancenlos ist, sie zu bewältigen. Man müsste also über schwierigere Fragen sprechen als nur über die einfachen, klaren Aspekte des Problems.

Noch zum Verkaufspreis im Westen: Wir haben mit Preisen aus dem Sekundärmarkt gerechnet, weil die Preise im Primärmarkt nicht veröffentlicht werden. Diese könnten aber doppelt so hoch sein?

Ja. Es ist aber schwierig zu sagen, wie die Preise des Sekundärmarkts im Verhältnis zum Primärmarkt stehen. Das hängt vom Prestige des Künstlers ab und davon, in welcher Phase seiner Karriere er sich befindet und auch vom Vertrauen des Marktes in einen Künstler. Das sind alles Faktoren, die die Preise im Sekundärmarkt beeinflussen.

Not Vital und andere Künstler erzählen gerne Geschichten. Eine davon ist Kunst für einen guten Zweck. Zum Beispiel soll Not Vital eine Schule in Agadez gebaut haben. Doch diese Schule – eine Pyramide – wirkt eher wie eine Skulptur. Und es gibt auch andere Geschichten, die nur teilweise stimmen.

Was uns Wissenschaftler und Euch Journalisten von Künstlern unterscheidet, ist: Der Künstler hat das Recht, Dinge zu sagen, die wir niemals sagen würden.

Wenn beispielsweise kaum eine Regierung oder NGO in der Lage ist, eine Schule dauerhaft und nachhaltig zu betreiben, wie kann man dann sagen, man sei dazu fähig? Wie kann ein Künstler so etwas behaupten?

Letztlich ist das die Sache des Künstlers oder der Künstlerin. Der Künstler hat in gewissem Sinne Immunität in solchen Dingen. Er darf naiv sein. Sämtliche Leute rund um den Künstler – Kuratoren, Kunden, Galerien oder auch Journalisten – heben diese Werke in den Kanon der Geschichte. Alle haben Interessen. Und so entstehen oft solche Mythen.

Die Geschichten von Not Vital werden teilweise seit über 30 Jahren wiederholt. Ist das normal in der Kunstwelt?

Das ist eine gute Frage für die Kunstwelt. Ich bin Teil dieses Systems, betrachte es aber aus einer etwas neutraleren, wissenschaftlichen Perspektive. Ich kann sagen: Viele machen sich in gewisser Weise zu Komplizen beim Erzählen von schönen Geschichten.

Sie glauben nicht unbedingt wirklich daran. Es gibt eher eine Art Wunsch oder einen Glauben an etwas, von dem sie hoffen, dass es wahr ist.

Leider ist das ziemlich weit von der Realität entfernt. Deshalb müssen wir mit gesundem Menschenverstand urteilen und diese Fragen entlang sozialer, wirtschaftlicher und politischer Linien betrachten, um zu sehen, ob die Dinge wirklich wahr sind.

Erhöhen solche Geschichten den Preis der Kunstwerke?

Ich kann nicht sagen, ob ein Künstler oder seine Werke jedes Mal an Wert gewinnen, wenn er die soziale Karte spielt – aber es scheint öfter der Fall zu sein als nicht.

Das Ziel ist es, an der Aura zu arbeiten. Als Künstler muss man an der Aura arbeiten – die einfache Idee von Walter Benjamin.

Der Künstler wird zu einer Art mystischem Wesen – jemand, der sich mit etwas sehr Tiefem, Seelenvollem oder sogar Spirituellem verbinden kann. Eine Geschichte darüber, einem Kind in Nepal zu helfen oder Bildung in eine Stadt zu bringen – all das trägt zur Aura bei. Und die Aura trägt zum Preis bei.

Es gibt viele Menschen im Kunstsystem, die aus verschiedenen Gründen einen Mythos um sich oder ihre Werke schaffen wollen. Das kommt oft vor. Und wenn man danach suchen würde, würde man wahrscheinlich viele bekannte Künstler finden, auf die das ebenfalls zutrifft. Not Vital ist dabei nicht einmal auf dem Niveau eines „Blue-Chip“-Künstlers, obwohl er von grossen Galerien vertreten wird. Er liegt preislich nicht auf dem Niveau von Damien Hirst und anderen. Man könnte sehr viele weitere Beispiele finden, die dieselben Mechanismen zeigen.

Quai che pertutga la dumonda, quants artists che produceschan concret en uschenumnads pajais dal terz mund, n'hai jau betg statisticas evidentas. Ma jau schess che quai na midia betg fundamentalmain l'asimmetria tranter ils custs da producziun ed il pretsch final.

Prof. Dr. Mi You

Avrir la box Serrar la box
Frau mit Brille im grauen Blazer vor weissem Hintergrund.
Legenda: documenta-institut.de Dorfmeyster/Can Wagener
  • Mi You è professuressa d'art ed economia a l'Universitad da Kassel sco er a l'Institut da la Documenta Kassel.
  • Ella lavura sin plaun internaziunal er sco curatura cun exposiziuns al Asian Culture Center a Gwangju, Corea dal Sid, al Ulaanbaatar International Media Art Festival, Mongolia (2016), ed al Zarya CCA, Vladivostok (2018).
  • Plinavant è ella «fellow» da la Fundaziun Alexander von Humboldt e dal Center Paul Klee a Berna
  • Dapli infurmaziuns

L'asimmetria tranter pretsch da vendita e pretsch da producziun – nus avain quintà ora exemplaric per ina seria d'ovras che l'artist engiadinais Not Vital ha laschà producir ad Agadez la suandanta relaziun: 7.7% dal pretsch da vendita (sin fiera secundara) van ad Agadez. Il rest resta en il vest. Tge schais Vus da quai?

Tar l'art na pon ins betg discurrer da martganzia normala, nua ch'ins calculescha cun la lavur, la distribuziun ed ina marscha da profit usitada. Nus vesain qua plitost insatge che sumeglia la haute couture nua ch'ils pretschs pon esser bler pli auts che tut ils custs da producziun. Ins paja per la marca – il status da star da la persuna (che fa la moda [remartga da la redacziun]). Igl è pli pauc in'economia da chadainas da furniziun ch'ina economia dad auras.


Alura è tut normal e tut bun? Igl è en urden che – sco tar las tschappas per exempel – las persunas che produceschan propi las ovras d'art fisicas han be 7.7% dal pretsch da vendita? N'è quai betg extracziun da resursas?

Jau na schess quai betg en terms da morala. Sch'ins discurra en quest connex d'ina furma d'extracziun sche guardan ins en emprima lingia sin questa relaziun da pretsch final e l'input. Ma il quint è da far cun dapli facturs. Ils ins forsa pli reals ch'auters.

Vus enconuschais segir l'argument ch'ins dettia ad ina communitad insumma pir l'abilitad da far insatge (empowerment [remartga da la redacziun]) cun collavurar cun las communitads localas. Ellas survegnan visibilitad, els survegnan ina paja ch'è fair e tut quai. Ma quai basta betg. I na di ora nagut davart ils effects a lunga vista.

Qua vegn però savens tschantschà d'ina situaziun win-win …

Sch'ins po far ina intervista cun la glieud là, sche dian quels tgunsch ch'els sajan vegnids pajads bain e tut saja en urden. Quai po bain constar, però ha l'artist enormas pussaivladads da sa sviluppar sin la fiera d'art cun pretender adina pli auts pretschs.

La glieud en il lieu percunter resta retschaviders da paja. Ma els fan mo quai. Di per di. Sch'igl è pia ina situaziun da win-win sche ston ins guardar tge che la collavuraziun als porscha sur la paja ora. Mida ella lur posiziun a lunga vista?

I dat exempels nua che quai è pussaivel. Jau enconusch in producent d'ovras d'art chinais – in'interpresa en ina citad pli pitschna en China – ch'è daventada IL lieu per la producziun da grondas sculpturas publicas. Els produceschan ovras grondas d'ina cumplexitad incredibla.

E lur pretschs èn anc adina bler pli bass ch'en Europa u en ils Stadis Unids. Els han quasi occupà la fiera entira. Ed uss, cun quai ch'els èn uschè buns ed han lavurà cun tschients d'artists differents, han els sez cumenzà a crear sculpturas. Quai na capita betg savens en il mund da l'art. Mo i po capitar.

Ultim Cudesch da Mi You

Avrir la box Serrar la box
Buchumschlag mit abstraktem Kunstbild und Titel 'Art in a Multipolar World'.
Legenda: Documenta Institut, Hatje Cantz

Art in a multipolar World

In excerpt pon ins leger qua.

Da la vart da l'artist u dal mund da l'art è tut quai però plitost problematic. Quai ha creà ina sort furmla en l'art contemporana che regorda vi dals missiunars: Ins va en lieus exotics e porta las bunas valurs e gida la populaziun locala. Da quai datti savens. Jau hai scrit in cudesch sur da quai. Ma quella furmla na funcziuna savens betg pli u n'è betg pli tant attractiva.

Ditg han ins pensà ch'ils problems sin ils quals ils artists mussan cun il det ed ils problems tar nus sajan cumparegliabels. Nus als possian tuts chapir: Il chapitalissem avanzà e la culpa! U quai u tschai u l'auter… La fin realisesch'ins lura: Na, mintga lieu ha ses agens problems, sco la violenza per exempel, a la quala il mund da l'art n'ha nagina schanza da dar dumogn. I fiss pia da discurrer da quellas dumondas pli difficilas che davart ils aspects dal problem pli simpels e nets.

Forsa anc spert tar il pretsch da vendita en il vest. Nus avain quintà en noss quint cun pretschs da la fiera secundara perquai ch'ils pretschs sin la fiera primara che l'artista u sia galaria pon pretender na vegnan betg publitgads. Magari pon ils pretschs sin la fiera primara però esser il dubel, na?

Gea. Igl è però grev da dir, nua ch'ils pretschs da la fiera secundara stattan en relaziun cun la fiera primara. Quai dependa dal prestige da l'artist ed en tge fasa da sia carriera che l'artist è gist e da la fiduzia dal martgà en l'artist. Quai èn tut facturs che han influenza sin ils pretschs da la fiera secundara.

Not Vital ed auters artists raquintan gugent istorgias. Ina sort d'istorgia è quella d'art per ina buna chaussa. Per exempel haja Not Vital bajegià ina scola ad Agadez. Mo che quella scola – ina piramida – para plitost sculptura che scola. Ed i dat anc autras istorgias che constattan mo a mesas.

Quai che differenziescha nus scienziadas e vus schurnalistas da las artistas è: l'artist ha il dretg da dir chaussas che nus na schessan mai.

Sche per exempel strusch ina regenza ni ina NGO san proveder cuntinuadamain ed a moda persistenta per ina scola, co san ins lura dir ch'ins saja abel da far quai? Co san ins sco artist pretender quai?

Ma a la fin finala è quai la chaussa da l'artist u da l'artista. L'artist ha en in tschert senn immunitad en da quellas chaussas. El dastga esser naìv. Tut la glieud enturn l'artist percunter – ils curaturs, clientas e galarias ni era schurnalistas – auza da quellas ovras en il canon da l'istorgia. Tuts han interess. Ed uschia datti savens da quels mitus. Co vesa quella glieud sin las istorgias? Crain els ed ellas entiras ed entratgas u han ellas resalvas?

Las istorgias da Not Vital vegnan per part repetidas dapi 30+ onns. E quai normal en il mund da l'art?

Quai è ina buna dumonda per il mund da l'art. Jau sun en l'intern da quest mund, ma jau guard sin el cun ina perspectiva in zichel pli neutrala, scientifica. Ma jau poss dir definitivamain che blers sa fan cumplizs en questa fatschenta da raquintar bellas istorgias. Els crain betg exnum che quai sajan manzegnas. I dat plitost in tschert giavisch u ina cardientscha da la quala els speran ch'ella saja vaira.

Deplorablamain è quai bravamain lunsch davent da la realitad. Pervia da quai stuain nus giuditgar cun sauna raschun ed ans dumandar las dumondas per lung da tschertas lingias socialas, economicas e politicas per vesair, sche quai è propi vair.

Auzan da questas istorgias il pretsch da las ovras d'art?

Jau na poss betg dir sche l'artist u l'artista e sias ovras gudognan mintga giada valur sin la fiera sch'el gioga la carta sociala – ma i para tuttina dad esser pli savens il cas che betg. La finamira da quai è da lavurar vi da l'aura. Sco artist ston ins lavurar vid l'aura – la simpla verdad da Walter Benjamin.

Aura e l'artist

Avrir la box Serrar la box

In concept da Walter Benjamin.

L'artist u l'artista daventa ina sort dad esser mistic – intgin che sa, sa colliar cun insatge fitg profund e plain olma, forsa schizunt spiritual. In'istorgia davart gidar in uffant en il Nepal (guarda artitgel davart la buatscha da Not Vital) u purtar scolaziun en ina citad – tut quai contribuescha a l'aura e l'aura contribuescha al pretsch.

I dat blera glieud normala en il mund da l'art che vulan per differentas raschuns forsa crear in mitus ord lur persuna u ord lur ovras. Quai datti savens. E sche vus giessas a la tschertga, sche chattassas vus magari pli enconuschents artists u artistas per ils quals u qualas vala il medem. Not Vital n'è gnanc in artist sin livel da blue chip, malgrà ch'el vegn represchentà da grondas galarias. Ils pretschs ch'el po dumandar èn betg propi en la liga da Damien Hirst ed uschia enavant. Vus pudessas pia retschertgar ina massa autras persunas e chattar ils medems mecanissems.

Cuntrasts, 17.05.2026 ; 

Artitgels legids il pli savens