En questa quarta part da la seria deditgada a la mort fa La Marella in viadi en differents pajais per guardar, tge respostas ch’autras culturas dattan a las grondas dumondas da noss’existenza: Tge capita cun nus e noss’olma suenter la mort? Tge viadi sto l’olma far avant da chattar la pasch eterna? Ubain turna l'olma sin terra e cumenza in nov ciclus en in nov corp? E co pon ins sustegnair l’olma sin ses viadi?
I na dat nagina cultura che na tschenta betg questas dumondas. Ed i na dat nagina cultura che crai ch'i na capitia insumma nagut suenter la mort.
Il Museum da las culturas posseda numerus objects che dattan perditga da quai che l’uman fa tut per facilitar a las olmas lur viadi en in auter mund. Actualmain mussa il museum in’exposiziun, nua che 199 objects raquintan da las diversas imaginaziuns che l’uman ha da quai che capita suenter la mort.
Mintga cultura ha sias cardientschas e ses rituals
-
Bild 1 von 15. Rumenia. Mintga defunct:a survegn ses agen vasch d’intschensar. En intervals regulars absolv'ins differents rituals cun quel. Set onns suenter la mort quint’ins che l’olma saja en pasch, uschia ch’il vasch vegn destruì e laschà sin la fossa. Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 15. Peru. Las figuras da l’artist Pedro Abilio Gonzales Flores illustreschan rituals da funerals en la regiun da Huancayo (Peru) – qua ves’ins la sepultura. Per ordinari vegn la fossa chavada dad amis. Bildquelle: Museum da las culturas, Basilea.
-
Bild 3 von 15. China. Cura ch’ina persuna mora, gidan ins si'olma a chattar la via. Quai succeda cun quest ventagl. Bildquelle: RTR.
-
Bild 4 von 15. Borneo. A Borneo en Malaisia (ubain era en l'Indonesia) vala il Calao (Nashornvogel) sco utschè ch’accumpogna l’olma sin ses ultim viadi. El vala sco ambassadur da Dieu, cumpogn spiritual e represchenta ils antenats. Numerus objects quotidians ubain da ritual portan motivs dal Calao. Bildquelle: RTR.
-
Bild 5 von 15. Asia dal Sidost. Il «qeej» è in orgelet da bucca. Strusch ch’ina persuna è morta, cumenza ina persuna a sunar il «qeej» fa quai durant trais dis e trais notgs. Sia missiun è da proteger l’olma da la persuna defuncta, sco era da la guidar vers il reginavel dals morts. Ins crai ch’il tun dal «qeej» saja in messadi codà che mo las olmas pon chapir. Bildquelle: RTR.
-
Bild 6 von 15. Nova Caledonia. Ils chavels sin il chau e da la barba da questa figura èn chavels umans. Durant il temp da malencurada, che po cuzzar enfin trais onns, laschan ils umens crescher ils chavels. Silsuenter vegnan quels utilisads per crear talas figuras ch’accumpognan e protegian las olmas durant las sepulturas. Bildquelle: RTR.
-
Bild 7 von 15. Indonesia. Talas mascras (numnadas «luha») vegnan purtadas il di da la sepultura. Ellas represchentan ils spierts ch’accumpognan l’olma dal defunct enfin tar il culm Sebayan, sia ultima dimora. Tenor la cretta locala sa transfurman ils spierts da las mascras lura en animals da chasa, per che l’olma na sa sentia betg suletta en l’eternitad. Bildquelle: RTR.
-
Bild 8 von 15. Borneo. Tenor las cretta dals Ngaju posseda mintga uman quatter olmas. Suenter la mort sgolan quellas en differents lieus. Plirs onns suenter la sepultura datti ina «festa dals morts» che cuzza 33 dis, durant la quala sacerdots reuneschan puspè las 4 olmas. Quellas sgolan lura en il «vitg dals morts», il lieu da la pasch eterna. Bildquelle: RTR.
-
Bild 9 von 15. Borneo. Questas illustraziuns èn ina spezia da spic per il sacerdot, per ch’el na fetschia nagins sbagls durant ils 33 dis da la ceremonia. Bildquelle: RTR.
-
Bild 10 von 15. Borneo. Detagl dal «spic» dal sacerdot – questa charta vegn numnada «la via da l’olma». Bildquelle: RTR.
-
Bild 11 von 15. Borneo. Detagl dal «spic» dal sacerdot – questa charta vegn numnada «la via da l’olma». Bildquelle: RTR.
-
Bild 12 von 15. Bali. «Sanggah urip» è quest pitschen domicil, nua che l’olma po spetgar da vegnir purifitgada. Sper quest object na dastg’ins betg bragir memia fitg per betg ristgar che l’olma glischnia sin in palantschieu bletsch. Bildquelle: RTR.
-
Bild 13 von 15. Bali. A Bali crain ins che l’olma turnia enavos en l’atgna famiglia, idealmain suenter trais generaziuns. Per pudair far quai sto ella dentant vegnir purifitgada suenter la mort. Divers rituals dad aua e fieu mainan ad ina purificaziun – tranter auter era la cremaziun che liberescha l’olma dal corp terrester. Bildquelle: Museum da las culturas, Basilea.
-
Bild 14 von 15. Il Museum da las culturas a Basilea. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 15 von 15. Richard Kunz, etnolog e vicedirectur dal Museum da las culturas a Basilea. Bildquelle: Museum da las culturas, Basilea.
Dentant era sch'ins crai che las olmas da defunctas e defuncts sajan arrivadas bain al lieu dal salit etern - da propi las laschar ir para grev. Uschia datti en numerusas culturas muments da contact cun questas olmas. Ins las dumonda per sustegn, las envida a chasa, nua ch’ins ha forsa creà in altar, ins lascha leger messas per ellas u ch'ins far in sacrifizi per ellas.
«Nus giain propi enturn in zic auter cun la mort»
A Mexico celebresch’ins l’entschatta da november il «día de los muertos». Durant dus dis èn las portas da la chasa avertas per las olmas dals antenats. Ins creescha in altar, metta là lur fotografias e tratgas preferidas ed als mussa la via cun chandailas e fluras. Durant quests dis s’inscuntra ins era cun la famiglia - quai directamain a las fossas dals confamigliars defuncts.
Per nus n'è quai betg in mument trist. Las gruppas da mariachi sunan durant che nus discurrin e mangiain sper las fossas.
Día de los muertos
-
Bild 1 von 5. Durant il «día de los muertos» s’inscuntran las famiglias sper las fossas da lur defunctas e defuncts. I vegn mangià, discurrì e fatg festa. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 2 von 5. Il «pan de muertos» è in paun ch’ins mangia durant las celebraziuns il cumenzament da november. Betg tut ils «pauns dals morts» vegnan mangiads dals vivs, ins lascha era intgins per las olmas. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 3 von 5. L’entschatta da november fa mintga famiglia in altar per envidar las olmas da ses defuncts da vegnir a far ina visita. Sin quest altar sa chattan fotografias, fluras, sal, tratgas e bavrondas preferidas dals defuncts sco era «calaveritas». Quai èn pitschnas chavazzas da zutger, sin las qualas ins noda magari era ils nums da las persunas defunctas. Bildquelle: Wiki Commons.
-
Bild 4 von 5. Ozendi è il «día de los muertos» daventà ina gronda festa – da cumparegliar cun in tschaiver. La tradiziun da sa smincar e dissegnar ina chavazza è ina tradiziun plitost nova, inspirada dad artistas ed artists mexicans sco José Guadalupe Posada ubain Frida Kahlo. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 5 von 5. Gravura da José Guadalupe Posada (1852 – 1913), in artist ch’ha influenzà fermamain l’estetica dal «día de los muertos» che nus enconuschain ozendi. Bildquelle: José Guadalupe Posada, Public domain, Wikimedia Commons.