La quarta ediziun dal festival LitteraturA Nairs ha fatg il spagat litterar tranter la Svizra rumantscha e la Romandie. L’inscunter da la fin d’emna passada a Scuol è stà deditgà al schmolitz, in’expressiun romanda per «dar dal ti». Il barat litterar rumantsch-franzos ha vairamain funcziunà, era cun agid dad in u l’auter tric performativ e skerz moderativ.
«Tut ils puncts da program èn plurilings!» stat scrit (cun in segn d’exclamaziun) en il program dal festival LitteraturA Nairs. È quai in avertiment u tuttina in’invitaziun? – «Tous les événements sont plurilingues!» stat – naturellement – era scrit per franzos.
Ozendi èsi bunamain in act politic da sa deditgar a la lingua franzosa en Svizra, en in temp, en il qual i vegn discutà d’abolir il franzos en scola en la Svizra plurilingua. Politics èn era stads ils discurs, quels bilaterals e quels uffizials sin il palc a Nairs, faschond tranter auter allusiun a las votaziuns gist passadas.
Ça joue cun il franzos?
Effectiv hai dà sonda en damaun, anc avant ch’il program uffizial cumenzia, vuschs ch’han dubità: I pudess dar main public che las ultimas giadas, pervi dal franzos, la finala n’emprendan e na discurran ils giuvens gea betg pli franzos.
Ma quels dubis èn vegnids mess da la vart gia d’emprim ennà. Las duas curaturas dal festival, Flurina Badel e Bettina Vital , han pudì beneventar sonda damaun in bel public en la sala da l’instituziun culturala Fundaziun Nairs a Scuol, declerond co ch’i saja insumma vegnì a la tematica da l’ediziun da quest onn: schmolitz. L’autur e musicist romand Thierry Raboud , er el preschent a Nairs, haja furnì sin dumonda propostas dad expressiuns tenor el tipicamain romandas. Tranter auter haja el proponì «ça joue», «faire schmolitz» ubain era l’expressiun «y’a pas le feu au lac».
La cursa ha fatg il schmolitz, in’expressiun per «dar dal ti» ad ina persuna bavend in zanin ensemen. Ma era la locuziun dal lai han las curaturas dà sin via al public sco recumandaziun, u perfin sco cumond: Star patgific, sch’ins na chapescha betg tut! E l’auter cussegl è stà quel da discurrer durant il festival senza retegnientschas: Avair in accent saja numnadamain in segn da curaschi!
Ristgar da discurrer franzos –era sco ina vatga spagnola
E quai ha fatg la buna tschinquantina da persunas preschentas la sonda durant il di. Il public ha gì tant il curaschi da discurrer, cun u senza accent, sco era da simplamain acceptar singuls muments da «rien ne va plus». E sch’i na gieva propi betg pli, han las moderaziuns fatg lur servetsch cun translaziuns summaricas.
Insumma è la translaziun adina stada in accent dal festival LitteraturA Nairs. Quest onn, a la quarta ediziun, na dastg’ins betg tralaschar da numnar «il» translatur dal festival, numnadamain Walter Rosselli . Quel è stà en acziun en pliras modas e manieras, ch’i giaja per translaziuns dal rumantsch en il franzos u talian, ch’i saja per dar ils chavazzins rumantschs per ina performanza franzosa u ch’i saja per render il text d’avertura parfaitement biling.
Ma enavos al curaschi linguistic: Quel è era vegnì mussà sin il palc discurrind rumantsch, franzos, mintgatant era «comme une vache espagnole», per citar il musicist Valentin Bezzola davart sias abilitads da discurrer franzos. Denise Mützenberg , l’editura e mediatura tranter las linguas ch’è dal rest vegnida undrada sonda a Nairs (guarda La Quotidiana dals 13 da mars/Posta Ladina dals 14 da mars), ha exprimì ses cumpliments a tgi che ristga l’act da l’accent en sias prelecziuns – pardon: en sias performanzas. Durant l’entira sonda hai numnadamain dà pliras performanzas litteraras.
Ni teater ni prelecziun
Però tge è insumma ina performanza litterara? Ch’i na saja ni teater ni ina prelecziun setga cun in magiel d’aua sin maisa, ha definì l’autura e creadra da performanzas litteraras Antoinette Rychner . Che bler è pussaivel en quel spectrum, quai han mussà las performanzas litteraras da la sonda: Antoinette Rychner ha prelegì en alternanza cun visualisaziuns da frasas, mettend en evidenza frappanta las parallelas tranter cultivar in iert, parturir uffants e crear texts. Carin Caduff ed il poli-instrumentalist e cumpositur Valentin Bezzola han creà cun lur tandem litterar-musical in’atmosfera sferica.
E Tina Planta-Vital e la battarista Béatrice Graf han manà il public sin ina spassegiada poetica, accumpagnadas dal sound da la natir’a Nairs cun l’En, cun il vent, il glatsch ed il tschipaditschap dals pass.
Il superschmolitzslam
E lura èn els arrivads, la sonda saira: Ils giuvens che na chapeschan (apparentamain) strusch franzos. Il poetry slam cun il num «Superschmolitz», il cumbat rumantsch-franzos per gudagnar ina buttiglia iva, ha fullanà la sala cun vers ina tschientina da persunas – malgrà che betg tuttas na chapivan rumantsch e betg tuttas franzos, cumprais la moderatura da la saira, Gianna Duschletta . Be setg ha ella ditg co ch’i stettia cun ses franzos: «Nada!» E tuttina ha ella manà e divertì atras la saira a moda scharmanta e suverana («Je suis le boss!»). Quasi per stgaudar il public ha era la moderatura dà in insatg da ses agens texts. Bun ch’ella sezza n’è betg sa participada. Tgi sa, forsa fiss anc ella ida cun la buttiglia iva?
Da patrimonis e bels conturns
En il battle èn entradas autras persunas: Cun Loc Nguyen alias Honorable Scarabée e Célia Ballini alias Célia Slamtrotteuse han il campiun svizzer 2024 e la campiunessa svizra 2018 cumbattì cunter ina scena da slammar plitost principianta rumantscha. Ma era Gianna Olinda Cadonau , Timothée Zaremba-Cendroux ed il duo Nora Sedláček e Fabian Portmann han battì cun bravura. Ils texts eran da differenta furma e gener, p.ex. ina paraula en preschentaziun teatrala, lirica engaschada per la deconstrucziun dal «patrimoine» a favur d’in «matrimoine», texts plurilings, spess e superglimads davart l’exister en pliras linguas, ina ballada biennais-sursilvana sensuala ed ina segmentaziun alfabetica dal schmolitz e las consequenzas da l’alcohol che pon finir cun in «contuorbel» en in «contuorn bel». Curt: Igl è stà ina saira fulminanta cun texts fantastiques dond fastidi da fastizar il favurit.
Per il nair dad in’ungla è Célia Slamtrotteuse ida cun la plima respectiv cun l’iva, avant Gianna Olinda Cadonau. Ma probabel han tuttina tuts e tuttas fatg silsuenter schmolitz e viva cun l’iva a la bar. E gudagnà a Nairs han quella fin d’emna uschè u uschia il dialog e l’amicizia – ch’i saja senza u cun accent, peu importe.