Suenter ina debatta davart in monument per schuldads tudestgs internads da l'Emprima Guerra mundiala sin il santeri Daleu a Cuira (uschenumnà «crap dals Nazis») ha il Cussegl grond pretendì ina elavuraziun cumplessiva da l'istorgia dal naziunalsocialissem e dal faschissem en il Grischun.
Sin quai ha la regenza proponì d'eruir en in emprim pass – en il rom d'in project da retschertga scientific – il stadi da la perscrutaziun e d'inditgar las largias da perscrutaziun.
Il rapport mussa il stadi e las largias da perscrutaziun
Il rapport dals dus istorichers Christian Ruch ed Andrea Tognina stat ussa a disposiziun e preschenta en furma d'ina «biografia raquintada» il panorama impressiunant da las stentas da perscrutaziun ch'èn vegnidas fatgas fin ussa. Confurm a l'incumbensa concludan ils auturs lur rapport cun l'identificaziun da largias da perscrutaziun e cun propostas per l'ulteriura perscrutaziun. Els fan il suandant facit: «L'istorgia grischuna durant il temp dal faschissem e dal naziunalsocialissem ha bain anc baininqual largia ed in tschert basegn da perscrutaziun. La pretensiun che vegn adina puspè colportada, ch'ins na sappia strusch insatge da questa epoca, n'è dentant betg acceptabla. Tuttina resta l'impressiun d'ina tscherta discrepanza tranter il stadi da perscrutaziun che sa mussa en furma da publicaziuns en scrit ed er da films d'ina vart, e la percepziun publica da l'autra vart.»
Naziunalsocialissem perscrutà relativamain bain
Il rapport da 230 paginas è vegnì elavurà dals dus istorichers Christian Ruch ed Andrea Tognina. Els han explitgà il rapport en in referat ch'els han fatg a chaschun d'ina occurrenza da la Societad istorica dal Grischun. Ina da las conclusiuns centralas dal rapport: I dat ina discrepanza tranter il stan da la perscrutaziun e la percepziun publica.
Davart l'activitad naziunalsocialistica a Tavau datti per exempel litteratura da retschertga excellenta. Ins na po betg dir ch'ins n sappia nagut.
Davart l'activitad naziunalsocialistica a Tavau dettia litteratura da retschertga excellenta, mo quella na saja insaco betg vegnida prendida per renconuschientscha. Christian Ruch sa dumonda, sch'ins na vuleva betg savair quai u sche la scienza haja disditg da purtar datiers quai a la populaziun. E tuttina datti ina u l'autra largia sch'i va per la perscrutaziun dal naziunalsocialissem e faschissem en il chantun Grischun. Tenor Christian Ruch fissi surtut d'elavurar duas tematicas. Per l'ina sajan qua las structuras da las organisaziuns naziunalsocialisticas ordvart Tavau. Surtut a Cuira dettia colliaziuns cun activitads da spiunascha. E per l'autra la politica tranter 1938 e l'entschatta da la secunda guerra mundiala.
Largias tar perscrutaziun dal faschissem
Cumpareglià cun il naziunalsocialissem datti pli paucas perscrutaziuns davart il faschissem talian en il Grischun. Tenor Andrea Tognina è ina raschun che la maioritad da las persunas en il chantun èn da lingua tudestga. I dettia dentant er ina tscherta sutvalitaziun da la smanatscha faschistica. En il Grischun dal sid dentant saja il faschissem stà ina pli gronda smanatscha ch'il naziunalsocialissem. Perquai è per el impurtant ch'i vegniss perscrutà quella tematica.
Nus avain gì ils faschists en ils vitgs. Els èn s'organisads e nus avain savì, sche l'Italia gudogna la guerra, lura tutgan las valladas dal Grischun dal sid insacura tar l'Italia.
I dat in rapport davart la smanatscha faschistica e naziunalsocialistica en il Grischun da l'onn 1946. Là n'haja la regenza dentant anc gì insumma nagin'idea, quant gronda che l’activitad da denunziaziun dadens la cuminanza taliana saja stada. A Roma dettia millis da documents da denunziaziuns che pertutgian er burgais svizzers. I fiss impurtant d'ina giada studegiar questas funtaunas a Roma.