RTR: Alberto Palaia, Vus essas ussa dapi 4 onns delegà dal post spezialisà per la plurilinguitad en il Grischun. In post ch'ins aveva stgaffì da nov per rinforzar la trilinguitad en il chantun. Guardond enavos, tge è il pli impurtant che Vus avais cuntanschì en quels onns?
Alberto Palaia: Il pli impurtant è ina giada stà da dar in profil a quest post ed a la lavur dal delegà. Sco menziunà è quel post stà insatge nov.
Ins aveva relativamain paucas directivas tge che quel delegà sto far e co el ha da far quai per il co e cum. Ed uschia èsi ì, en princip, per elavurar in modus operandi dal delegà. Quai è ussa stà il grond project e la gronda sfida ils ultims onns.
Vulain curt discurrer da las sfidas: Tge ha propri dà da morder, cunzunt quai che pertutga uss il rumantsch?
La gronda sfida è forsa stada ch'ins ha adina stuì sa giustifitgar: Dovri quai? Ston ins far quella translaziun u betg? Ils rumantschs chapeschan gea era tudestg. Ed uschia è quai adina stà in cumbat a l'entschatta, da sa motivar ch'ins fa lura era dapli lavur per il rumantsch. Jau hai confruntà questa sfida a moda fitg pragmatica. Jau m'hai ditg: quellas dumondas na sa tschentan betg per mai – igl è simplamain da far e punct.
Nua avev'ins fatg questa dumonda?
La dumonda cumpara adina sch'i va per translatar tscherts documents, u las paginas d'internet. Interessant è che las dumondas, sch'i vala vairamain la paina, vegnivan savens era da persunas rumantschas e betg mo da schefs u uffizis da lingua tudestga.
L'emna rumantscha è ina vitrina fitg exclusiva per il rumantsch.
Savens na sun jau dentant betg stà confruntà cun questa dumonda. Jau hai adina chattà ina buna collavuraziun e persunas fitg avertas, era per la trilinguitad ed era per il rumantsch. Dimena stoss jau dir, quai è en general da rar stà in problem.
Vi da tge projects essas uschiglio anc vidlonder sper l'emna rumantscha?
Gist uss avain lantschà ina concurrenza per lavurs da matura cun il tema linguas u plurilinguitad e spetgain sin candidaturas. Entaifer l'administraziun datti plirs gronds projects, nua che la lingua gioga er ina rolla. Fin pli tard l'entschatta dal 2027 vegn l'administraziun chantunala ad avair in nov maletg da la pagina d'internet. Previs èsi là d'avair quella en tuttas trais linguas chantunalas – betg mo extracts, mabain vairamain in uschenumnà entir nov «corporate design», pia in nov maletg exteriur. Era là vulain integrar las parts en text, ma en tuttas trais linguas.
Lura datti anc in grond project entaifer l’administraziun: la strategia da resursas umanas. Là è la tematica da la represchentanza, natiralmain era da las differentas linguas entaifer l’administraziun, in tema fitg impurtant.
Autras sfidas èn tut quai che ha da far cun digitalisaziun, quai porscha per blers privels. Entant stuain nus vesair quai in zic sco schanza. E lura capita era chaussas dal mintgadi. Quai è la lavur che plascha a mai, schliar adina pitschens problems e rugalar pitschnas dumondas e reclamaziuns che pertutgan singuls uffizis per exempel.
Tge reclamaziuns datti il mintgadi?
Jau port gugent gist in exempel ch'è vegnì da l'intern da l'administraziun. L'administraziun chantunala dat la pussaivladad da far curs da lingua. Fin avant dus onns pajava l'administraziun tut quests curs da lingua, per il rumantsch dentant be quels dal rumantsch grischun. Sinaquai hai jau gì collavuraturs da l'administraziun ch'èn vegnids tar mai e mai han dumandà pertge ch'ins na paja betg era quels per ils idioms.
Grazia a discurs e differentas propostas avain uss era la pussaivladad ch'ins po far curs dals idioms rumantschs entaifer l'administraziun che vegnan medemamain pajads.
Alberto Palaia, uss avain discutà in pau davart Vossa lavur e Voss post. Pertge èsi insumma impurtant ch'i dat quest post spezialisà per la plurilinguitad en il Grischun?
En emprima lingia per resguardar tutas trais linguas sin la medema moda e maniera. En segunda lingia forsa per avair in post central che sa fatschenta cun tut las dumondas da la lingua che vegnan tschentadas en l'administraziun chantunala. Avant n'eran nus betg adina segirs tgi che stueva s'occupar da quellas dumondas. Ussa vegn quai, en cas da dubi, adina tar mai. Ed en quel senn vegn la dumonda lura era rugalada.