Pauc è pli attractiv per l'egl che fotografias veglias d'in lieu, da glieud e dal mintgadi. Ellas n'èn betg mo la perditga autentica da temps passads, mabain mussan er il svilup, saja quai da l'infrastructura, da las tradiziuns, dal mastergn u simplamain er da la vestgadira da la glieud. L’exposiziun cun il titel «Breil avant 50 onns» maina enavos la visitadra ed il visitader en il temp ch'il mintgadi a Breil era anc auters, era sch'igl è «mo» 50 onns. 60 fotografias da la fotografa professiunala Ursula Heller mussan vischinas e vischins a la lavur u ad inscunters. La vernissascha da l'exposiziun en il clavà Crest Schneder ha gì lieu la dumengia passada, la FMR ha gì la chaschun d'entupar Ursula Heller avant quella.
Lavurà e fotografà
Il 1975/76 ha Ursula Heller lavurà durant in entir onn en la Casa Fausta Capaul a Breil. «Jau fascheva là dal tut davent da nettegiar chombras fin gidar en cuschina», di la dunna ch'è naschida 1949 e creschida si ad Eglisau sper il Rain. Il motiv da ses temp a Breil saja stà ses ami da lura che vuleva emprender da fravi tar il fravi Cathomas. «Perquai sun jau vegnida cun el a Breil e per che nus possian finanziar l'abitaziun gieva jau a lavurar», sa regorda Ursula Heller.
In schatg da l'exposiziun
-
Bild 1 von 5. Bildquelle: RTR.
-
Bild 2 von 5. Bildquelle: Forum Cultural Breil.
-
Bild 3 von 5. Bildquelle: Forum Cultural Breil.
-
Bild 4 von 5. Bildquelle: Forum Cultural Breil.
-
Bild 5 von 5. Bildquelle: Forum Cultural Breil.
Da quest temp aveva ella gia terminà ses studi sco fotografa a la Scola d'art a Turitg. «Mes temp liber hai jau lura nizzegià a Breil per fotografar la glieud», di ella. Il resultat da questa lavur èn radund 1'000 fotografias. Curt temp suenter sia dimora a Breil è Ursula Heller sa chasada en il Canada, nua ch'ella aveva gia passentà in temp avant. En sia bagascha ha ella er pachetà las fotografias fatgas ils onns avant en Svizra, saja quai da ses vitg nativ Eglisau u Breil.
Ina casualitad
Avant radund 5 onns han Ursula Heller e ses consort Barry che vivan tranter Vancouver e Calgary survegnì visitas dad amis e cun quels da persunas da la Surselva. Lezzas han vis quellas fotografias da Breil ed èn stadas fascinadas. Avant var dus onns è Ursula Haller turnada suenter plirs decennis anavos a Breil. Sur vias persunalas è lura sa dà il contact cun il Forum cultural Breil e quel ha nizzegià la chaschun singulara da segirar ils dretgs da las fotografias fatgas avant 50 onns a Breil.
Cun ir atras il vitg èn bleras regurdientschas sa svegliadas en mai.
«Nus savevan ch'i dettia fotografias da Breil dad ella, surtut pervi d'in artitgel ch'era cumparì en il Magazin dal Tagesanzeiger ils 2 d'october 1976», di Michael Friberg, il mainaproject da l'exposiziun. Quest artitgel ha bain fatg enconuschent Breil en Svizra, ma è lura er stà il motiv che Ursula Heller ha bandunà Breil e returnà pir avant dus onns: «En quest artitgel aveva jau publitgà intervistas cun vischinas e vischins da Breil. En quellas avevan ils purs crititgà ils bass pretschs per lur terren, perquai che lura aveva il svilup turistic cumenzà. Ina vischina m'aveva lura admonì da gea betg pli turnar a Breil.» Tant pli emoziunal saja ses return lura stà avant dus onns.
Novas fotografias
Ursula Heller ch'ha dus uffants e quatter biadis passenta uss intgins dis a Breil cun ses consort Barry. Ed era questa giada na vul la fotografa betg star laschenta: «Jau vuless puspè fotografar glieud.» En 50 onns vegnan questas fotografias ad avair la valur istorica sco quellas ch'èn da vesair uss en il clavà Crest Schneder da l'onn 1975/76. «Jau sun fascinada da l’exposiziun. Igl è l'emprima giada ch'insatgi auter ha fatg la schelta da mias fotografias per in'exposiziun. Quai è spezial», di Ursula Heller.
Fotografias veglias en il clavà vegl
Il Forum cultural Breil nizzegia ina part da las fotografias dad Ursula Heller per in'exposiziun en il clavà Crest Schneder amez il vitg. Igl è in clavà fitg vegl e spazius ch'è vegnì rumì per quest intent. Ina gruppa da lavur cun Gierina Cathomas, Annadora Friberg, Michael Friberg, Zani Tuor, Marcus Cathomas, Curdin Friberg e Silvan Gabriel ha endrizzà là ina fitg bella exposiziun. Quellas mussan surtut la truscha dal mintgadi da lura en il vitg, saja quai da la lavur dal fravi, dals purs u – e quai tutga er tar il mintgadi – dal chavafossas sin il santeri.
Purtretà er auters lieus
En in chantunet da la stalla Crest Schneder sa chatta ina veglia maschina da scriver da la marca Hermes che duai animar las visitadras ed ils visitaders da scriver regurdientschas da Breil sin in cedel. Quel po lura vegnir pendì là vi da la paraid. Ursula Heller n'ha dal reminent betg mo purtretà il vitg da Breil, mabain 26 auters lieus era, surtut en sia patria Canada. Ella ha publitgà plirs cudeschs cun fotografias.