L'istorgia dal turissem svizzer cumenza en il 17avel e 18avel tschientaner, cura che giuvens aristocrats britannics han traversà las Alps sin lur Grand Tour tras l'Europa. Quella giada n'era la Svizra betg ina finamira, mabain in'etappa stentusa sin via vers l'Italia. Ma cun l'illuminissem e la romantica è quest maletg sa midà. Las Alps na valevan betg pli sco barriera insuperabla, mabain èn daventadas in simbol per natira intacta, libertad ed inspiraziun. Artists e litterats sco Jean-Jacques Rousseau e Lord Byron han marcà quest maletg ideal ch'ha inscenà la Svizra sco «republica alpina fortunada» e sveglià il desideri da viagiar da l'elita europeica.
La Belle Époque: Il boom dal turissem
Cun il 19avel tschientaner ha cumenzà l'ascensiun da la Svizra sco lieu da destinaziun da vacanzas. Novs meds da traffic sco navs a vapur, viafiers e telefericas ha rendì accessiblas schizunt regiuns allontanadas.
Surtut la Belle Époque, la fin dal 19avel tschientaner, ha marcà in temp da fluriziun: palazs d'hotels luxurius sco il Badrutt’s Palace a San Murezzan u il Gstaad Palace èn vegnì bajegiads, entant che projects da construcziun spectaculars sco la Viafier Vitznau-Rigi u la Viafier dal Gottard han revoluziunà la mobilitad. La Rigi è daventada il «Munt da moda da l'Europa», e las Alps na carmalavan betg mo viandants, mabain er aventuriers. La cursa per las emprimas ascensiuns dals piz da passa 4'000 meters sur mar, sco per exempel dal Matterhorn il 1865, ha rendì la Svizra renumada en tut il mund – er tras eveniments tragics ch'han fatg sensaziun mediala.
-
Bild 1 von 3. 1910: Carta postala cun turists sin Rigi-Kulm cun vista sin las autas alps bernaisas. Bildquelle: Schweizerisches Nationalmuseum.
-
Bild 2 von 3. Ils 14 da fanadur 1865 ha ina squadra da suga da set alpinists sut la batgetta da l'Englais Edward Whymper cuntanschì sco emprim il piz dal Matterhorn. Durant la descensiun crodan quatter da ses camerats en la mort. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 3 von 3. Il 1896 avra il Badrutt's Palace a San Murezzan. (foto 1910). Bildquelle: Keystone.
Democratisaziun dal viagiar: Dal bain da luxus al moviment da massa
Entant ch'il turissem era l'emprim reservà a la classa superiura, è la Svizra s'averta cun l'extensiun da l'infrastructura e la sminuziun dals custs da viadi pli e pli era per classas socialas pli vastas. L'emprim viadi pauschal tras la Svizra è vegnì organisà il 1863 da l'organisatur da viadis britannic Thomas Cook. Talas purschidas, cumbinadas cun novas activitads da temp liber sco il turissem d'enviern – mess ad ir betg il davos tras la scumessa legendara da l'hotelier da San Murezzan Johannes Badrutt – han rendì accessiblas vacanzas per adina dapli persunas.
Co è la Svizra daventada da la fermada intermediara da viagiaturs da furmaziun nobels al lieu da brama, classicher da vacanzas e hotspot da selfies da viagiaturs da tut il mund? L'exposiziun «Turissem – Destinaziun Svizra» en il Forum Schweizer Geschichte a Sviz raquinta anc enfin ils 2 da matg 2027 l'istorgia dal turissem svizzer da sias entschattas fin oz. Ella mussa co palazs d'hotels, pendicularas e maletgs turistics han marcà la Svizra e dumonda nua ch'il viadi va en l'avegnir.
Era la fundaziun d'organisaziuns sco Hotelplan e la Cassa da viadi svizra (Reka) ils onns 1930 han contribuì ch'il turissem è sa sviluppà ad in fenomen da massa suenter las guerras mundialas.
Crisas e midadas: Turissem en il 20avel tschientaner
L'Emprima Guerra mundiala ha terminà andetgamain l'èra d'aur dal turissem svizzer. Giasts internaziunals han mancà e pir suenter la Segunda Guerra mundiala è la branscha sa revegnida.
Ils onns 1950 e 1960 han il schlantsch economic e la derasaziun creschenta da l'automobil procurà per in nov boom. A medem temp ha il sport d'enviern cumenzà a s'etablir sco passatemp naziunal. Ma cun il turissem da massa èn er vegnidas sfidas: Il diever intensiv da las Alps è fruntada a partir dals onns 1970 sin ferma resistenza da vart dals protecturs da l'ambient.
-
Bild 1 von 5. 1943: Scola da skis a Tavau. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 2 von 5. 1947: Turistas a San Murezzan dattan curling. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 3 von 5. 1954: Terrassa dal Weissfluhjoch a Tavau. Bildquelle: Keystone.
-
Bild 4 von 5. 1962: Partenza en vacanzas. Bildquelle: ETH-Bibliothek Zürich, Bildarchiv.
-
Bild 5 von 5. 1965: Mamma e figl sin la terrassa cun vista sin il lai da Lugano. Bildquelle: Paul Swiridoff / Schweizerisches Nationalmuseum.
Turissem oz: Tranter records e midada dal clima
Il turissem svizzer passenta actualmain ina fasa auta: cifras da record da giasts internaziunals ed ina ferma dumonda per experientschas alpinas marcheschan il maletg. Ma quests success na pon betg far svanir las sfidas actualas e futuras. La midada dal clima smanatscha per exempel il turissem d'enviern, perquai che adina dapli territoris da skis èn dependents da l'ennavaziun artifiziala e perquai che regiuns bassas ston tschertgar alternativas. Il medem mument concurrenzescha il turissem cun auters basegns essenzials da la populaziun sco per exempel la producziun d'electricitad u la mancanza creschenta d'aua durant la stad. Per il futur vegni ad esser decisiv da sviluppar concepts persistents che cumbineschan la protecziun da l'ambient cun ils basegns da l'industria da turissem. La sfida per la Svizra: mantegnair ses status sco lieu da brama senza surchargiar sias resursas natiralas.