Cuntrari a la Frantscha u a l'Italia, ch'han concedì circuls electorals per lur burgais e burgaisas en l'exteriur, n'han ils Svizzers e las Svizras a l'exteriur nagin represchentant direct en la Chasa federala. Quai na munta dentant betg che lur interess na vegnan betg resguardads.
Dapli che 60 commembers (d'en tut 246) dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns fan part a la gruppa d'amicizia parlamentara «Auslandschweizer». In d'els ed ellas che s'engaschan per ils interess dals Svizzers e las Svizras a l'exteriur è il cusseglier naziunal dal Center, Martin Candinas.
Swissinfo: Tge è tenor Vossa opiniun il pli impurtant da questa emna da sessiun?
Martin Candinas: Actualmain è la prioritad da mia agenda da transferir dapli martganzia da la via sin ils binaris. En Svizra datti per il mument ina tendenza da puspè turnar pli fitg la martganzia sin las vias. Qua dovri cuntramesiras.
E cun vista sin la sessiun da la primavaira?
Martin Candinas: En connex cun ils Svizzers e las Svizras a l'exteriur è il tema pli impurtant senza dubi stà il pachet da distgargia 2027. Igl è reussì a nus da segirar meds ch'èn impurtants per ils Svizzers e las Svizras a l'exteriur.
En Vossa partida, il Center, ha ina clera maioritad votà en il Cussegl naziunal cunter ina reducziun dal mandat a l'exteriur per la SRG. Pertge?
Il Center è pertschert che nus avain 830’000 Svizzers e Svizras a l'exteriur – quai èn tuttina bunamain 10% da la populaziun svizra. Sco partida ch'ha la finamira d'unir la Svizra, avain nus er ina responsabladad per ils Svizzers e las Svizras a l'exteriur.
Ma era la votaziun da la dumengia passada è stada impurtanta: la contribuziun annuala per la SRG n'è betg vegnida sbassada sin 200 francs. Quai avess numnadamain era muntà che la purschida da Swissinfo fiss vegnida reducida massivamain. Igl è pia stada ina fitg buna emna per ils Svizzers e las Svizras a l'exteriur.
Co vesais Vus actualmain la Svizra en il mund?
Nus sa chattain en ina situaziun fitg difficila. Ma la Svizra po giugar ina rolla cun sia neutralitad sco era cun il «Genevra internaziunal», nua che pliras organisaziuns internaziunalas han lur sedias.
In bun cussegl per la Svizra è crai jau da s'engaschar per il dialog, da porscher plattafurmas e d'empruvar da rimnar las partidas da guerra vi d'ina maisa per turnar al dialog.
La pasch sa lascha sulettamain chattar en il dialog. E quai è la fermezza da la Svizra. Quest trumf stuain nus ussa utilisar cun intenziun. Uschia pudain nus cuntanscher appreziaziun e renconuschientscha internaziunala.
Tgenina sort neutralitad manegiais Vus?
Sa chapescha datti differentas interpretaziuns da la politica da la neutralitad. L'iniziativa per la neutralitad n'è betg necessaria, i vegn a dar ina cutraproposta. La Svizra ha numnadamain adina profità d'adattar la politica da neutralitad situativ, tut tenor co i pareva dretg. Nus dastgain pia imponer sancziuns, ma na duessan betg sa maschadar en tar conflicts.
I dovra in pajais che n'è betg partischant e sa decida per ina vart, mabain in che sa metta a disposiziun sco plattafurma per il dialog. Tenor mai na fai era betg senn che la Svizra sa posiziunar moralmain u schizunt sco sabiut, sco quai che la politica da la sanestra pretenda adina puspè. Sch'i na fa nagina differenza sche nus s'exprimin u betg pudain nus era simplamain taschair. Nus na stuain betg crair che tut il mund vul udir nossa opiniun.
Pertge s'engaschais Vus, sco commember da la gruppa d'amicizia parlamentara «Auslandschweiz», per ina tschintgavla Svizra?
Pli baud manavel jau il comité dal chantun Grischun per ils Svizzers e las Svizras giuvnas da l'exteriur. Da lez temp hai jau visità plirs dad els en il Grischun.
Vitiers vegn mia persvasiun che nus duvrain avertezza. E jau vi che Svizzers giuvens a l'exteriur emprendan d'enconuscher la Svizra e pon mantegnair ina buna relaziun tar lur patria. Els ed ellas èn in enritgiment per la societad, l'economia e la politica da noss pajais ed en pli èn els ed ellas ambassadurs ed ambassaduras per la Svizra.
Gist en tals temps na fai betg donn d'avair noss Svizzers a l'exteriur sco ambassadurs che s'engaschan per noss interess e decleran la Svizra a l'exteriur. Perquai chat jau era impurtant ch'i dat in E-Voting per ils Svizzers e las Svizras a l'exteriur.
Durant Voss engaschi da lez temp per ils Svizzers a l'exteriur, hai dà success u schleppas?
Na, mia incumbensa da lez temp era da rimnar daners e da tgirar contacts. Natiralmain avev jau, sco Grischun, era la finamira ch'ils Svizzers a l'exteriur emprendan d'enconuscher il chantun Grischun per forsa chattar giasts potenzials per l'avegnir. Là è segir era stada involvada in zic politica da turissem.
Co essas Vus colliads cun la cuminanza dals Svizzers e las Svizras a l'exteriur?
En mes proxim conturn betg, ma en mia funcziun sco president dal Cussegl naziunal hai jau adina tgirà quels contacts. En la Brasilia, a Singapur ed en il Vietnam hai adina dà in barat.
Quel avain nus realisà en differents lieus en la Brasilia. Durant quests barats hai jau vis, quant grondas che las differenzas tranter las cuminanzas da Svizzers e las Svizras a l'exteriur pon esser, per exempel tranter quella a Belém en il territori da l'Amazonas e quella en il center d'economia a São Paulo.
Sche Vus pudessas sez emigrar, en tge pajais giessas?
Il Canada fascinass mai il pli fitg cun ils Rocky Mountains en la provinza Alberta. Per il mument na pudess jau dentant betg m'imaginar d'emigrar. Jau sun uschè gugent en la Svizra e m'allegrel era suenter mintga viadi da pudair turnar, il pli gugent en il Grischun.