Oz pari da sa chapir da sasez: dunnas elegian e voteschan, ellas candideschan e fan politica. Ma quai è stà ina lunga via. En il Grischun han generaziuns da dunnas cumbattì per che l'egualitad politica daventia realitad. Ed intginas dad ellas èn oz bunamain emblidadas – malgrà ch'ellas han fullà via a politicras da pli tard.
Las emprimas vuschs per dapli dretgs
Gia en il 17avel tschientaner ha la scienziada da Maiavilla, Hortensia von Salis mess en dumonda ideas da la societad. La scriptura, media e perscrutadra è s'engaschada per la furmaziun e l'independenza da las dunnas. D'in temp nua che dretgs politics per las dunnas eran anc lunsch davent.
Bun 200 onns pli tard è cun Meta von Salis-Marschlins in'ulteriura Grischuna daventada pioniera. Il 1887 ha ella pretendì, sco ina da las emprimas dunnas en la Svizra tudestga, publicamain il dretg da votar e d'eleger per las dunnas. Per sias pretensiuns è ella vegnida snarregiada. Tuttina vala ella oz sco ina da las pli impurtantas cumbattantas dal moviment da dunnas svizzer.
La Svizra zoppegia suenter
L'onn 1900 vegn fundada la Lia da las societads svizras da dunnas. Oz sa numna quella Alliance F. Ses impuls cuntanschan er il Grischun. A Cuira vegnan organisads referats cun persunalitads sco Clara Ragaz Nadig ch'era feminista e pacifista u sia sora Eva Nadig. Durant l'Emprima Guerra mundiala survegn la dumonda dal dretg da votar ina nova urgenza.
Ma entant che blers pajais sco la Germania, l'Austria, la Gronda Britannia u ils Stadis Unids da l'America introduceschan ils dretgs politics per las dunnas suenter l'emprima guerra mundiala, croda la Svizra adina pli fitg enavos. Il mund sa mida plaunet ed er en il Grischun observan las dunnas cun attenziun tge che capita sur cunfin.
La petiziun che vegn schubregiada
Il 1929 datti en Svizra ina gronda petiziun – in quart milliun Svizras e Svizzers pretendan il dretg da votar ed eleger per las dunnas. Pervi da la crisa dals onns 1930 e la Segunda Guerra mundiala svanescha questa petiziun dentant en in truclet.
Uschia passan puspè 30 onns fin ch'ils umens voteschan il 1959 l'emprima giada davart ils dretgs politics da las dunnas en Svizra. Gia il 1945 vegn dentant fundà il comité d'acziun svizra per il dretg da votar ed eleger per las dunnas. E là na s'engaschan betg mo dunnas, mabain er umens. Ed entant che adina dapli pajais han gia u introduceschan ils dretgs politics per las dunnas, quintan er bleras en Svizra cun questa midada.
Il «Na» dal 1959
Suenter la Segunda Guerra mundiala speravan bleras dunnas da survegnir ils dretgs politics. Ellas avevan surpiglià numerusas incumbensas durant ils onns da guerra. Ma il 1959 han ils umens svizzers refusà cleramain il dretg da vuschar da las dunnas. En il Grischun cun passa 77 % «Na» schizunt anc pli cler ch'en la media naziunala, là avevan 70% vuschà encunter.
Ma malgrà questa terrada hai dà nova resistenza. Dunnas sco Elisabeth Lardelli von Waldkirch ed Isa Hämmerle-Planta han cumenzà en il Grischun a far lavur da persvasiun en vischnancas e partidas. Els han tegnì referats, motivà da scriver brevs en gasetta e tschertgà il discurs direct cun politichers.
Il 1971 èsi la finala stà uschè lunsch: Ils umens svizzers han ditg «Gea» al dretg da votar e d'eleger da las dunnas sin plaun federal. In onn pli tard è suandà il Grischun. Suenter in'emprima emprova malgartegiada il 1968 han las dunnas survegnì il 1972 er sin plaun chantunal ils dretgs politics. Sin plaun communal era quai different. Las vischnancas pionieras introduceschan ils dretgs politics gia il 1968. Entant che las ultimas vegnan sfurzadas il 1983 entras la lescha chantunala.
Sin questa charta pudais Vus guardar cura che Vossa vischnanca ha introducì ils dretgs politics per las dunnas:
Las emprimas politicras grischunas
Cun ils novs dretgs han las dunnas per l'emprima giada er pudì candidar per uffizis politics. Il 1973 han cun Elisabeth Lardelli (PPS), Lisa Bener (PLD) ed Ida Derungs (PCD) fatg las emprimas trais dunnas il pass en il Cussegl grond. Elisabeth Lardelli ha fatg pauc pli tard anc ina giada istorgia: Il 1974 è ella daventada sco emprima dunna grischuna commembra dal Cussegl naziunal. Ses mandat a Berna ha dentant durà be in onn. Tar las elecziuns dal 1975 na vegn ella betg reeligida ord motivs da proporz.
La preschientscha politica da dunnas è restada fragila. Il 1994 ha la socialdemocrata Anna Ratti candidà sco emprima dunna per la regenza grischuna. L'elecziun ha ella bain manchentà cleramain, sia candidatura ha dentant fullà via ad ulteriuras dunnas.
Ils onns 1990 portan nov schlantsch
Ils onns 1990 è il dumber da dunnas en la politica creschì plaunsieu. Il 1994 è Brigitta Gadient avanzada en il Cussegl naziunal. 20 onns suenter Elisabeth Lardelli ha il Grischun puspè ina dunna en il parlament a Berna. E tar las elecziuns dal Cussegl naziunal 1995 èn cun ella e Silva Semadeni gist duas Grischunas vegnidas elegidas a Berna.
Il 1998 è suandà il proxim pass: Eveline Widmer-Schlumpf è vegnida elegida sco emprima dunna en la regenza grischuna. Diesch onns pli tard ha ella fatg sco emprima Grischuna il pass en il Cussegl federal. Ina dunna grischuna en il Cussegl dals stans ha il Grischun dentant fin oz betg gia.
Il maraton n'è anc betg a fin
Malgrà blers progress n'èn las dunnas fin oz betg represchentadas tuttina ferm sco ils umens en la politica grischuna. Actualmain sesan ina dunna e quatter umens en la regenza grischuna. Istoric è dentant il dumber da candidatas per la regenza quest onn. Quatter dunnas, tschintg umens.
En il Cussegl grond sesan fin la sessiun d'avust 2026 bunamain dubel uschè blers umens sco dunnas, ed er tar las candidaturas da quest onn sa mussa il medem maletg 1/3 dunnas e 2/3 umens.
Promo Femina cloma en la politica communala
Las dunnas n'èn betg mo sutrepreschentadas en il Grischun sin plaun chantunal, mabain er en las vischnancas. Nair sin alv mussa quai il project Promo Femina da la FHGR, la Scola auta spezialisada dal Grischun en collavuraziun cun ils posts d'egualitad da differents chantuns.
Quest onn èn las dunnas represchentadas en media cun 23% en las suprastanzas communalas dal Grischun.
Il project «Promo Femina» è dapli che rimnar cifras e mussar cun il det sin la situaziun dischequilibrada. Ins ha era vulì savair pertge che tantas dunnas mancan en la politica communala. En lavuratoris cun politicras e dunnas interessadas a la politica èn vegnids identifitgads 17 obstachels.
Quels tanschan da la mancanza d'exempels feminins ch'inspireschan u che fan curaschi ad autras dunnas da s'engaschar en la politica, sur la savida che manca davart uffizis politics fin a la chargia dubla entras famiglia e professiun. Ord quai èn naschidas mesiras concretas che duain sustegnair dunnas, vischnancas, partidas e raits da gudagnar dapli dunnas per la politica.
Ed uss?
L'istorgia da l'egualitad politica en il Grischun n'è betg in'istorgia da success terminada. Ella sumeglia plitost ad in maraton che n'è anc betg dal tut a fin. Ma mintga generaziun ha gì ed ha sias Hortensias, sias Metas ed Elisabeths – dunnas ch'avran novas vias per che quai che para oz per bleras e blers da sa chapir da sasez: che dunnas elegian, ch'ellas candideschan e ch'ellas fan politica.