Gia paucs mais suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha il Cussegl federal creà ina gruppa da lavur che duai rimnar infurmaziuns ed elavurar la basa per che la Svizra possia era nizzegiar la nova tecnologia. Quai tant per generar energia ma era per crear ina bumba atomara svizra.
L’opziun d’equipar l’armada svizra cun atgnas armas atomaras ha il Cussegl federal pir laschà crudar paucs mais avant la fin da la Guerra fraida il 1988.
La dumonda da la producziun d'energia atomara è lura daventada actuala ils onns 60 dal tschientaner passà. La Svizra era amez ina fasa da creschientscha economica. Quai ha gì per consequenza ch'il consum d'electricitad è creschì a moda rasanta. Las numerusas ovras idraulicas na tanschevan betg pli per cuvrir il basegn da l'industria e da la populaziun. I duvrava alternativas.
L’energia atomara valeva da quel temp sco soluziun empermettenta. Ina funtauna d'energia potenta, moderna e netta. Suenter divers experiments e reacturs da prova va il 1969 «Beznau 1» vi da la rait, l'emprima ovra atomara commerziala da la Svizra. Nagina atgna creaziun, mabain in reactur da seria, cumprà dals Americans. Ils proxims onns vegnan construidas ulteriuras ovras. In segund reactur a Beznau, in a Mühleberg, Gösgen e sco ultim l'ovra atomara a Leibstadt.
Dapli ovras, dapli sceptica
Ma cun il dumber d'ovras crescha er la sceptica en ina part da la populaziun. Ed ils onns 70 sa furma resistenza, surtut cunter la construcziun da novas ovras atomaras. Quitads pervi da la segirezza, las consequenzas per la natira e la dumonda tge far cun il rument radioactiv daventan pli e pli tema. Cunzunt en il focus: l’ovra atomara planisada a Kaiseraugst, paucs kilometers davent da Basilea.
Il 1975 han demonstrantas e demonstrants occupà il terren là nua che l'ovra atomara dueva vegnir construida. Fin a 15'000 persunas han demonstrà e protestà sin il terren e quai durant 11 emnas. «Democrazia enstagl da tecnocrazia» u «il deliri è curt – l’enricla dentant lunga» han ins pudì leger sin ils transparents. Quai è stà in dals pli gronds moviments da protesta da la Svizra, cun sustegn da la pli differenta glieud, era dals purs da la regiun ch'han guardà ch'il champ da protesta haja adina gì avunda proviant. L’occupaziun e numerusas intervenziuns e recurs han retardà adina pli ditg la construcziun da l’ovra atomara da Kaiseraugst.
E lura ha ina novitad midà tut.
Tschernobyl
1986: la catastrofa atomara da Tschernobyl. Er sur la Svizra tiran nivels radioactivs. La Confederaziun cusseglia da lavar la salata e dunnas en speranza ed uffants duain desister da latg frestg. Cunzunt en il Tessin han ins mesirà autas concentraziuns da radioactivitad, là vegnan bulieus e portgs selvadis anc adina controllads.
Tschernobyl è ina cesura, era en Svizra. 8000 persunas demonstreschan a Gösgen cunter l'energia atomara. Dus onns suenter Tschernobyl han ils iniziants sepulì lur plans per l'ovra atomara da Kaiseraugst.
Quatter onns pli tard decida la populaziun svizra in moratori. Durant diesch onns na datti naginas permissiuns per novas ovras atomaras. Las 5 ovras existentas restan dentant vi da la rait. Ils onns 2000 datti lura ina sort renaschientscha atomara en Svizra. Il 2007 declera il Cussegl federal che la construcziun da novas ovras atomaras saja in'opziun. In onn pli tard inoltreschan plirs concerns d'electricitad dumondas per novas ovras atomaras a Mühleberg e Betznau.
Ma quels plans vegnan franads andetgamain.
Fukushima
2011: La catastrofa atomara da Fukushima. En trais reacturs ha suenter il tsunami l'indriz da sfradentar dissolvì, quai ch'ha laschà luar ils elements d'uran ed ha procurà per pliras explosiuns ch'han derasà materia radioactiva en il conturn. Quai ha consequenzas fin oz. Ina surfatscha da bun 370 km2 vala sco zona serrada, quai è dapli che la surfatscha da la vischnanca da Zernez, ed ins quinta che da quai da 100'9000 persunas hajan bandunà la regiun.
In terratrembel ha Fukushima era chaschunà en Svizra. Paucas emnas suenter la catastrofa ha il Cussegl federal reagì. Novas ovras atomaras na duain betg pli vegnir lubidas, la Svizra duai sortir pass per pass da l'energia atomara. Perquai duain las energias regenerablas e l'effizienza da l'energia vegnir promovidas. La maioritad da la populaziun sustegna il 2017 questa via a l'urna e di gea a la strategia d'energia 2050.
Il 2019 lura in mument istoric. Suenter prest 49 onns vegn l'ovra atomara da Mühleberg messa ord funcziun. Beznau, Gösgen e Leibstadt duain suandar fin il 2035.
Tuttina novas ovras?
Ma la sortida da l'energia atomara è oz puspè dispitaivla. Sco reacziun sin l'iniziativa «Stop Blackout» propona il Cussegl federal da stritgar il scumond da construir novas ovras atomaras.
Actualmain discutescha il parlament a Berna la dumonda. E la debatta mussa che l'energia atomara resta ina dumonda fitg dispitaivla en Svizra.