Per pudair ir cun auto sin las vias svizras, ins sto pensar «en moda svizra», quai vul dir liberal, raziunal e pedant. En la Confederaziun mussan las amplas per exempel oransch avant cotschen ed er avant verd.
Tar glisch oranscha èsi scumandà da traversar la cruschada, danor sche frenar periclitass auters participants dal traffic. L'oransch serva plitost sco avertiment e per calmar il fluss dal traffic.
Cuntrari ad auters pajais europeics, nua ch'ils signals sa chattan per il pli a l'ur da la via e sin tavlas, giogan en Svizra quellas sin l'asfalt ina rolla essenziala: Sin la via èn visiblas la spartiziun en vias per velos, vias reservadas al traffic public e las marcaziuns per ils vials.
Il tema vegn reglà da la Lescha federala davart il traffic sin via (LTV). Il federalissem transfurma pia tut en ina dschungla da prescripziuns; tscherts aspects tutgan a la cumpetenza dals chantuns e da las vischnancas. Decisiva è la «Ordinaziun davart las reglas dal traffic sin via» da 74 paginas (ORT).
Betg smatgar da la tiba
Talas obligaziuns reflecteschan la swissness, da l'amur per il detagl fin a la passiun per urden e nettezza. Emblidai la tiba per protestar u per salidar in ami.
L'artitgel 29 da la ORT numna la tiba «signal d'avertiment», metta ella sin il medem plaun sco la glisch directa e fixescha ch'ins dastga mo duvrar quels, «nua che la segirezza dal traffic pretenda quai».
En dus cas èsi permess: sche uffants na fan betg attenziun dal traffic en vischinanza da la via ed avant stortas nunsurvesaivlas e stretgas ordaifer il vitg. Suenter ch'igl è vegnì stgir èsi permess da tibar mo en cas d'urgenza.
La ORT avertescha d'ina canera evitabla. Per exempel en cas ch'il motor va vinavant nunnecessariamain, vegn accelerà memia svelt u sch'i vegn constatà «rundas perdurantas nunnecessarias».
L'onn 2025 è vegnida agiuntada la canera da l'indriz da sbuf, en spezial sche quel schluppegia. In delict che vegn chastià fin a 10'000 francs.
Ultra da quai vegni precisà ch'igl è scumandà da chargiar e da stgargiar malprecautamain l'auto u da serrar fermamain las portas. Scumandadas èn er «autras mulestas» sco da sprizzarr pedunas e peduns sin il passape en cas da naiv u da plievgia.
L'ordinaziun fixescha: «Ils manischunzs ston charrar uschia che las autras persunas che dovran la via vegnan impedidas uschè pauc sco pussaivel.» La Svizra ha integrà quai en il codex perquai che sch'ins vegn tractà senza maniera, stoi dar la pussaivladad da far la mustra cun insatgi sin via giuridica.
Chastis che fan mal
En quest pajais na datti nagina toleranza cun parcar. Ils parcadis èn chars, ed ins sto avair vivì intgins onns en Svizra per chapir la logica davostiers.
I dat parcadis limitads e parcadis gratuits per 60 u 120 minutas cun rudella da parcar. I dat parcadis alvs e blaus. En las citads na pon ins strusch parcar senza pajar, e controllas datti savens.
Ils chastis per surpassaments da la spertadad èn dirs e sa basan sin il princip da la segirezza giuridica en la persecuziun penala. Els cumenzan tar 40 francs e tanschan fin plirs millis francs e la retratga dal permiss dad ir cun auto.
Las prescripziuns èn uschè numerusas e detagliadas che la meglra strategia vi dal guvernagl è quella d'esser paranoid. Uschia sto il profil dals pneus per exempel esser almain 1,6 millimeters profund. In profil insuffizient po vegnir chastià cun in chasti pecuniar da 100 francs. Sch'ils pneus èn isad fermamain po il permiss da manischar vegnir retratg per almain in mais.
Tenor la lescha svizra han ils trams adina precedenza. Betg mo envers ils autos, mabain er avant pedunas e peduns.
Emblidai pia l'idea ch'il vehichel pussant sin binaris sa ferma insacura cura che Vus traversais ina via. Enstagl va quel vinavant uschè ditg fin che Vus scappais or da pir sgarschur.
Ir dretg u sanester e volver
Rundellas èn in'obsessiun federala mirvegliusa. Ina marotta helvetica è d'ornar il center cun cumposiziuns da flurs u cun ovras d'art. Tscherts exempels sa chattan en la galaria publitgada da Swissinfo.
La noziun giuridica è «secturs cun traffic circular obligatoric», en il chantun Tessin als numnan ins dentant «rotonde». La regiun italofona ha tenor la pagina d'internet da la Polizia chantunala tessinaisa la quota la pli auta da persunas nundisciplinadas en il traffic circular.
Particularitads svizras
L'obsessiun per il detagl ha chaschunà ch'igl èn vegnids registrads en l'urden davart il traffic sin via paragrafs che paran sin l'emprima egliada d'esser inutilas. Uschia èsi per exempel en in tunnel d'ina via a direcziun unica scumandà da charrar en direcziun opposta ed in uffant dastga charrar cun velo sch'el è abel da dar en ils pedals.
L'atgnadad naziunala per nettezza ha survegnì suramaun er en l'urden dal traffic sin via. En Svizra ston ils reflecturs, ils spievels e las fanestras d'in vehichel esser schubers. Uschè schubers ch'ins vegn tramess a chasa tar l'examen d'auto sch'ins charrescha cun in auto tschuf.
Tgi che maina in vehichel sto vesair il vial «cun ina perspectiva da 180°». Tgi che penda hardumbel vi dal spievel davos ristga in'admoniziun fin a la retratga dal permiss dad ir cun auto.
Attenziun en cas da naiv: en Svizra smanatscha in chasti sche mo ina part da la fanestra davant è vegnida deliberada. La burgaisa exemplarica ha cun ella in sgrattin da glatsch en l'auto per deliberar il tetg e las schibas da naiv e glatsch.
Quai che pertutga surpassaments cunter la ORT da l'autra vart dal cunfin datti malcuntentientscha tar ils vischins talians. Quels sa lamentan dal cumportament liber da vehichels che vegnan da la Svizra e chastieschan quels tuttina savens cun multas rigurusas.
En las muntognas ed en la naiv
Sin las vias alpinas han autos e vehichels grevs che charreschan ensi la precedenza. Sch'ins inscuntra en ina passascha stretga sto il vehichel che charrescha engiu metter enavos – nun che l'auter sa chatta en vischinanza d'ina guntgida.
Sche Vus scuntrais dentant in auto da posta, il bus mellen cun la tipica tiba da trais tuns, duessas Vus ponderar che l'artitgel 38 da l'ordinaziun conceda a la persuna al guvernagl d'in med da transport public las cumpetenzas d'in policist da traffic: ella è autorisada da dar instrucziuns ed ins è obligà da dar suatientscha.
Cuntrari a blers pajais vischins n'exista en Svizra betg in obligatori da pneus d'enviern. Nus als laschain dentant montar tuts uschespert ch'il bel temp da l'onn è passà, perquai che tenor lescha sto il vehichel «esser segir da tut temp».
Sche Vus faschais l'enviern in accident cun pneus da stad ristgais Vus ina multa e restituziuns da vart da l'assicuranza. Quai è tipic per la mentalitad helvetica: liberal, ma cun tutta direzza. Cun in tschert tun passiv-agressiv ch'è confurm al senn: «Guardai sez co che Vus As cumportais e decidai sche Vus vulais vegnir chastià.»
Etichetta ed usanzas
Sche Vus inscuntrais in auter auto en Svizra en ina passascha stretga, faschai in salid. Sche Vus traversais ina strivla da pedunas e da peduns, engraziai als automobilists.
Ils uffants emprendan gia en scola primara co ch'ins sa deporta en il traffic sin via: igl è tradiziun ch'ils pitschens van sulets a scola. Els portan vestas reflectantas e fan segn cun il maun suenter ch'els èn passads la via.
La dumonda da las strivlas da pedunas e da peduns è d'impurtanza centrala e per sia cultura helvetica da la convivenza civila. Tant che la gasetta dal di Blick ha realisà ina retschertga infurmativa davart il tema:
«Co sa cumportan nossas lecturas e noss lecturs sin las strivlas da peduns?» Resultat: Da 20'000 persunas ha mo in pertschient inditgà da betg salidar las automobilistas ed ils automobilists ch'èn sa fermads per laschar passar.
Il resultat: i basta da metter in grond det-pe sin las strivlas per ch'ils autos ston sa fermar. Questa disa fa che las Svizras ed ils Svizzers èn in privel potenzial per la publicitad en l'exteriur.
Empruvai il medem sin ina via romana fitg frequentada. Sco ch'ins di a Roma, ristgais Vus da viver «uschè ditg sco in giat sin la Tangenziale», l'autostrada da la citad eterna a quatter vials.
Perquai ch'i dat uschè blers velos datti er numerusas reglas per l'utilisaziun da vehichels a duas rodas che vegnan en la Lescha federala davart il traffic sin via numnads velo . L'Uffizi federal da vias (UVIAS) porscha sin sia pagina d'internet in «Knigge» per velos.
Autostradas e vignettas
La Svizra è stada l'onn 1984 l'emprim pajais ch'ha introducì ina vignetta. Quella attestescha il pajament da la taxa d'autostrada. Dapi l'onn 1994 è la vignetta francada en la Constituziun.
Il tatgader mida mintga onn colur e po uss er vegnir retratg en furma digitala. Tgi che n'ha nagina vignetta sto pajar ina multa da 200 francs.
Tgi che sfalsifitgescha la vignetta u dovra pliras giadas quella sto quintar cun in chasti da detenziun da fin a 3 onns.
Dapi l'onn 2021 èsi obligatoric da furmar en cas da colonnas sin l'autostrada ina «giassa da salvament» amez il vial e da garantir uschia ch'ils vehichels da salvament pon passar.
Tgi che na sa tegna betg vi da quai sto far quint cun ina multa da 100 francs. En cas d'impediment da l'agid smanatschan chastis auts, inclusiv ina denunzia ed inaretratgadal permiss da manischar.
En Svizra faschain nus sezs beffas da la perfecziun da las vias che vegnan renovadas uschè savens che las autoritads federalas èn stadas sfurzadas da sa giustifitgar cun questa dumonda: «Èn ils Svizzers perfecziunists areguard sanaziuns da las autostradas?»
Las datas da l'onn 2023 da l'Uffizi federal da statistica conferman questa percepziun fitg derasada: «Il mantegniment, la gestiun e l'amplificaziun da l'infrastructura da vias per il traffic motorisà han il 2023 custà tut en tut 7,7 milliardas.»